اصطلاحات بورسی که هر تازه‌وارد باید بداند [۲۲ لغت مقدماتی]

وقتی برای اولین بار سامانه معاملاتی کارگزاری‌تان را باز می‌کنید، انگار وارد یک کشور خارجی شده‌اید؛ هر جا نگاه می‌کنید، کلمات و عددهایی می‌بینید که معنایشان را نمی‌دانید. «صف خرید»، «حجم مبنا»، «P/E»، «سهام شناور»… این واژه‌ها برای یک تازه‌وارد می‌توانند ترسناک به نظر برسند.

اما خبر خوب اینجاست: این زبان، در واقع بسیار ساده است. فقط باید یک‌بار درست و اصولی برایتان توضیح داده شود.

در این مقاله، ۲۲ اصطلاح بورسی پرکاربرد را که در هر روز معاملاتی با آن‌ها روبرو می‌شوید، با زبان کاملاً ساده، مثال‌های واقعی از بازار بورس تهران، جداول مقایسه‌ای و دسته‌بندی منطقی توضیح داده‌ایم. این صفحه طراحی شده تا به یک مرجع همیشگی برای شما تبدیل شود.

قبل از شروع

اگر هنوز با ساختار کلی بورس آشنا نیستید و نمی‌دانید بورس اصلاً چیست، پیشنهاد می‌کنیم ابتدا صفحه آموزش بورس از صفر را بخوانید و سپس به این مقاله برگردید.

نقشه راه: ۲۲ اصطلاح بورسی در ۵ دسته‌بندی

برای اینکه یادگیری راحت‌تر و هدفمندتر باشد، این ۲۲ اصطلاح را در ۵ گروه منطقی دسته‌بندی کرده‌ایم. هر گروه یک لایه از دانش بورسی شما را می‌سازد:

• 📌 گروه ۱ مفاهیم پایه: پیش‌نیاز ورود به بازار (۴ اصطلاح)
• 📊 گروه ۲ تابلوی معاملات: تابلوخوانی به زبان ساده (۸ اصطلاح)
• 📈 گروه ۳ شاخص‌های بازار: دماسنج بورس (۲ اصطلاح)
• 💰 گروه ۴ مفاهیم مالی و بنیادی: چراغ راه تحلیل شرکت‌ها (۵ اصطلاح)
• 🏛️ گروه ۵ مجامع و رویدادهای شرکتی: تصمیماتی که روی پولتان اثر دارند (۳ اصطلاح)

گروه ۱: مفاهیم پایه پیش از اولین معامله بدانید

این چهار مفهوم، ابزارهای ابتدایی هستند که حتی قبل از ورود به سامانه معاملاتی باید به‌خوبی بشناسید. بدون این‌ها، قدم اول ممکن نیست.

۱. کد بورسی (کد سهامداری)

برای خرید و فروش سهام در ایران، به یک شناسه یکتا نیاز دارید که به آن کد بورسی می‌گویند. این کد ترکیبی از سه حرف اول نام خانوادگی شما و پنج عدد تصادفی است؛ مثلاً اگر نام خانوادگی‌تان «محمدی» باشد، کدتان چیزی شبیه محم۱۲۳۴۵ خواهد بود.

این کد از طریق ثبت‌نام در سامانه سجام (سامانه جامع اطلاعات مشتریان) و دریافت پذیرش از یک کارگزاری صادر می‌شود و هویت شما را در تمام بازار سرمایه ایران نشان می‌دهد. تا زمانی که این کد را نداشته باشید، هیچ معامله‌ای نمی‌توانید انجام دهید.

۲. کارگزار (Broker)

شما نمی‌توانید مستقیماً از هسته معاملات بورس سهم بخرید. کارگزاری‌ها شرکت‌های واسطه‌ای هستند که مجوز رسمی از سازمان بورس و اوراق بهادار دارند. وقتی دکمه «خرید» را در اپلیکیشن می‌زنید، این کارگزاری شماست که سفارشتان را به هسته معاملات ارسال می‌کند.

کارگزاری‌ها علاوه بر اجرای معاملات، ابزارهای تحلیلی، اطلاعات بازار و گاهی آموزش نیز ارائه می‌دهند. در ازای هر معامله، کارمزد کوچکی دریافت می‌کنند.

نکته مهم در انتخاب کارگزاری

همه کارگزاری‌ها یکسان نیستند. سرعت سامانه معاملاتی، کیفیت پشتیبانی و امکانات تحلیلی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب کارگزاری برای یک تازه‌وارد هستند.

۳. نماد معاملاتی

در بورس به جای نوشتن نام کامل شرکت‌ها، از یک کد اختصاری استفاده می‌شود که «نماد معاملاتی» نام دارد. قانون جالب اینجاست که حرف اول نماد معمولاً نشان‌دهنده صنعت آن شرکت است:

۴. پرتفوی یا سبد سهام (Portfolio)

به مجموعه تمام سهام و دارایی‌هایی که در حساب بورسی شما وجود دارد، پرتفوی می‌گویند. مفهوم کلیدی پرتفوی بر اساس یک قانون طلایی بنا شده: «تخم‌مرغ‌هایت را در یک سبد نچین.»

یعنی به جای اینکه تمام پولتان را روی یک سهم بگذارید، آن را بین چند سهم از صنایع مختلف تقسیم کنید تا اگر یکی افت کرد، کل سرمایه‌تان از بین نرود. مدیریت پرتفوی یکی از مهارت‌های اساسی هر سرمایه‌گذار موفق است.

گروه ۲: اصطلاحات تابلوی معاملات تابلوخوانی به زبان ساده

وقتی صفحه اطلاعات یک نماد را در سایت TSETMC یا سامانه کارگزاری باز می‌کنید، با این اعداد و اصطلاحات روبرو می‌شوید. این بخش را خوب بیاموزید؛ روزانه با آن کار خواهید داشت.

۵. قیمت آخرین معامله

همان‌طور که از اسمش پیداست، آخرین قیمتی است که یک خریدار و یک فروشنده روی آن توافق کرده و معامله انجام داده‌اند. این عدد در طول ساعات بازار (۹ تا ۱۲:۳۰) به‌صورت لحظه‌ای تغییر می‌کند و نشان‌دهنده آخرین توافق قیمتی در بازار است.

۶. قیمت پایانی

قیمت پایانی، میانگین وزنی تمام معاملاتی است که در طول یک روز کاری انجام شده است. چرا اهمیت دارد؟ چون این عدد، نقطه مبنا برای محاسبه دامنه مجاز نوسان قیمت در روز کاری بعد است.

تفاوت قیمت آخرین معامله و قیمت پایانی

قیمت آخرین معامله = آخرین چیزی که خریده شد (لحظه‌ای و ممکن است پرت باشد). قیمت پایانی = میانگین کل معاملات روز (عدد رسمی برای فردا). این دو عدد معمولاً با هم فرق دارند!

۷. دامنه نوسان

سازمان بورس برای جلوگیری از نوسانات هیجانی و دستکاری قیمت‌ها، یک سقف و کف برای تغییر قیمت در هر روز تعیین کرده است. دامنه نوسان در بازارهای مختلف متفاوت است:

• 🔵 بورس تهران (بازار اول و دوم): مثبت و منفی ۵ درصد نسبت به قیمت پایانی روز قبل
• 🟢 فرابورس (بازار اول و دوم): مثبت و منفی ۵ درصد
• 🟡 بازار پایه فرابورس (تابلو زرد): مثبت ۳ و منفی ۳ درصد
• 🟠 بازار پایه فرابورس (تابلو نارنجی): مثبت ۲ و منفی ۲ درصد
• 🔴 بازار پایه فرابورس (تابلو قرمز): مثبت ۱ و منفی ۱ درصد

مثال: اگر قیمت پایانی یک سهم بورسی دیروز ۱۰۰۰ تومان بود، امروز حداکثر می‌تواند به ۱۰۵۰ تومان برسد یا تا ۹۵۰ تومان کاهش یابد.

۸. حجم مبنا

این یکی از مفاهیم منحصربه‌فرد بورس ایران است. قانون حجم مبنا می‌گوید: برای اینکه قیمت پایانی یک سهم بتواند به اندازه کامل دامنه نوسان (مثلاً ۵ درصد) تغییر کند، باید حداقل تعداد مشخصی از آن سهم در همان روز معامله شده باشد.

اگر حجم معاملات از این حداقل کمتر باشد، قیمت پایانی به همان نسبت کمتر تغییر می‌کند. این قانون برای جلوگیری از دستکاری قیمت با خرید و فروش‌های کم‌حجم طراحی شده است.

نکته مهم ۱۴۰۵: حجم مبنا برای تمام نمادهای بورس تهران اعمال می‌شود اما در فرابورس و بازار پایه حجم مبنا برابر ۱ است (یعنی عملاً بی‌اثر است).

۹. صف خرید و صف فروش

این دو اصطلاح شاید پرکاربردترین واژه‌های روزانه بورس باشند:

• 🟢 صف خرید: وقتی خبر بسیار خوبی از یک شرکت می‌آید، همه می‌خواهند بخرند اما کسی در سقف قیمتی حاضر به فروش نیست. این تجمع سفارشات خرید در بالاترین قیمت مجاز را «صف خرید» می‌گویند.
• 🔴 صف فروش: برعکس، وقتی خبر بدی منتشر می‌شود، همه برای فرار از ضرر در پایین‌ترین قیمت سفارش فروش می‌گذارند و «صف فروش» تشکیل می‌شود.

هشدار: صف خرید به معنای سیگنال خرید نیست!

بسیاری از تازه‌واردها فکر می‌کنند وقتی سهمی صف خرید است، حتماً باید بخرند. این اشتباه رایجی است. صف خرید فقط نشان‌دهنده تقاضای زیاد در آن لحظه است، نه ارزندگی سهم. همیشه قبل از خرید، بنیاد شرکت را بررسی کنید.

۱۰. سهام شناور آزاد (Free Float)

تصور کنید یک شرکت ۱۰۰ میلیون سهم دارد. ۶۰ میلیون آن در دست سهامداران عمده (مثل دولت یا یک هلدینگ بزرگ) است که اصلاً قصد فروش ندارند. فقط همان ۴۰ میلیون باقی‌مانده است که بین سهامداران خرد دست به دست می‌شود؛ به این بخش «سهام شناور آزاد» می‌گویند.

هرچه سهام شناور بیشتر باشد، نقدشوندگی سهم بهتر است و دستکاری قیمت آن سخت‌تر می‌شود. سهام شناور پایین (زیر ۱۵٪) می‌تواند نشانه ریسک بیشتر باشد.

۱۱. گره معاملاتی

گاهی یک سهم چند روز متوالی صف خرید یا صف فروش سنگینی دارد اما به دلیل عدم تطابق عرضه و تقاضا، حجم مبنا پر نمی‌شود و عملاً معامله قابل توجهی انجام نمی‌شود. در این حالت می‌گوییم سهم «گره معاملاتی» خورده است.

برای حل این مشکل، ناظر بازار در یک روز خاص دامنه نوسان را دو برابر یا در موارد حاد کاملاً آزاد می‌کند تا معاملات دوباره جاری شود. این بازگشایی با حذف دامنه نوسان گاهی نوسان‌های شدیدی ایجاد می‌کند.

۱۲. حقیقی و حقوقی (خریدار/فروشنده)

در تابلوی معاملات همیشه می‌بینید که چه کسی می‌خرد و چه کسی می‌فروشد. این معامله‌گران به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

در تابلوی معاملات TSETMC می‌توانید ببینید که در یک روز خاص، حقیقی‌ها خریدار بوده‌اند یا حقوقی‌ها. تغییر ناگهانی جهت خرید حقوقی‌ها اغلب سیگنال مهمی برای تحلیلگران است.

گروه ۳: شاخص‌های بازار دماسنج بورس را بشناسید

وقتی می‌شنوید «امروز بازار مثبت بود» یا «شاخص ریخت»، منظور از این جملات همین اعداد است. شاخص‌ها وضعیت کلی بازار را به شما نشان می‌دهند.

۱۳. شاخص کل (TEDPIX)

شاخص کل، میانگین تغییرات قیمت تمام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس تهران است، اما نه میانگین ساده. در این شاخص، شرکت‌های بزرگ‌تر وزن بیشتری دارند.

مثال واقعی: اگر سهم «فارس» (پتروشیمی خلیج‌فارس به عنوان یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های بورس) ۵ درصد رشد کند، شاخص کل به تنهایی چند هزار واحد مثبت می‌شود؛ در حالی که ممکن است ده‌ها شرکت کوچک همان روز منفی باشند. این بزرگ‌ترین نقص این شاخص است که گاهی تصویر گمراه‌کننده‌ای از وضعیت واقعی بازار ارائه می‌دهد.

۱۴. شاخص کل هم‌وزن

این شاخص دقیقاً برای حل مشکل بالا طراحی شده. در شاخص هم‌وزن، تمام شرکت‌ها چه بزرگ، چه کوچک وزن یکسانی دارند. پس اگر شاخص هم‌وزن مثبت باشد، یعنی واقعاً بیشتر سهم‌های بازار رشد کرده‌اند.

کدام شاخص را دنبال کنیم؟

برای فهمیدن حال واقعی بازار، هر دو شاخص را با هم ببینید. اگر شاخص کل مثبت اما هم‌وزن منفی بود، یعنی فقط چند شرکت بزرگ رشد کرده‌اند و بازار به‌طور کلی در وضعیت خوبی نیست.

گروه ۴: مفاهیم مالی و بنیادی چراغ راه تحلیل شرکت‌ها

این اصطلاحات برای پاسخ به این سوال اساسی طراحی شده‌اند: «آیا این سهم ارزش خریدن دارد؟» بدون این مفاهیم، تحلیل بنیادی ممکن نیست.

۱۵. سود هر سهم EPS (Earnings Per Share)

تصور کنید شرکت «الف» در پایان سال ۱۰۰ میلیارد تومان سود خالص کسب کرده و ۱ میلیارد سهم دارد. EPS این شرکت می‌شود: ۱۰۰ تومان به ازای هر سهم.

EPS نشان می‌دهد که هر برگه سهم چقدر سودآوری داشته است و یکی از اصلی‌ترین معیارها برای مقایسه شرکت‌هاست. در کدال می‌توانید EPS پیش‌بینی‌شده و محقق‌شده شرکت‌ها را مشاهده کنید.

۱۶. سود تقسیمی DPS (Dividend Per Share)

شرکت‌ها معمولاً تمام سود EPS را بین سهامداران پخش نمی‌کنند؛ بخشی را برای توسعه و سرمایه‌گذاری مجدد نگه می‌دارند. DPS همان مبلغی است که واقعاً به حساب بانکی هر سهامدار واریز می‌شود.

مثال: اگر EPS شرکتی ۱۰۰ تومان باشد و ۷۰ درصد آن را تقسیم کند، DPS آن ۷۰ تومان خواهد بود. نسبت DPS به EPS را «نرخ پرداخت سود» (Payout Ratio) می‌گویند و نشان‌دهنده سیاست سودرسانی شرکت به سهامداران است.

۱۷. نسبت قیمت به درآمد P/E (Price to Earnings)

P/E از تقسیم قیمت روز سهم بر EPS آن به دست می‌آید. معنای ساده‌اش این است: «برای هر ۱ ریال سود این شرکت، بازار چند ریال می‌پردازد؟»

هشدار مهم درباره P/E

P/E به تنهایی برای خرید یا فروش سهم کافی نیست. باید آن را با P/E تاریخی همان سهم، P/E میانگین صنعت و P/E کل بازار مقایسه کنید. سهمی با P/E پایین ممکن است دلیل خوبی برای ارزان بودنش داشته باشد!

۱۸. سال مالی

سال مالی یک دوره دوازده‌ماهه است که شرکت در پایان آن گزارش مالی کاملی ارائه می‌دهد. پایان سال مالی برای اکثر شرکت‌های بورسی ایران پایان اسفند ماه است، اما برخی شرکت‌ها سال مالی متفاوتی دارند (مثلاً پایان شهریور یا پایان آذر).

دانستن سال مالی یک شرکت مهم است چون گزارش‌های مهم که روی قیمت سهم تاثیر می‌گذارند، در انتها یا ابتدای سال مالی منتشر می‌شوند. همچنین مجمع سالیانه معمولاً ۴ ماه پس از پایان سال مالی برگزار می‌شود.

۱۹. کدال (Codal.ir)

کدال سامانه رسمی انتشار اطلاعات شرکت‌های بورسی است که توسط سازمان بورس اداره می‌شود. هر اطلاعات مهمی از گزارش مالی فصلی گرفته تا دعوت به مجمع، تغییر هیئت‌مدیره، افزایش سرمایه و معاملات با اشخاص وابسته ابتدا در کدال منتشر می‌شود.

کدال: منبع رسمی اطلاعات

پیش از خرید هر سهمی، گزارش‌های مالی آن را در سایت Codal.ir بررسی کنید. هر کسی که اطلاعاتش از کدال نیست، باید با احتیاط بیشتری به حرفش گوش داد.

گروه ۵: مجامع و رویدادهای شرکتی تصمیماتی که مستقیم روی پولتان اثر دارند

شرکت‌های بورسی در طول سال رویدادهایی برگزار می‌کنند که نتیجه آن‌ها مستقیماً روی تعداد سهام، قیمت و سود شما تاثیر می‌گذارد. آگاهی از این رویدادها بخش مهمی از سرمایه‌گذاری هوشمند است.

۲۰. مجمع عمومی عادی سالیانه

مهم‌ترین جلسه سالانه شرکت است که سه هدف اصلی دارد:

• ارائه و تصویب گزارش عملکرد مدیران در سال گذشته
• تصویب صورت‌های مالی سال گذشته
• تعیین میزان سود نقدی (DPS) برای تقسیم بین سهامداران

اگر در زمان برگزاری مجمع سهامدار باشید، می‌توانید در آن شرکت کنید و در رای‌گیری‌ها مشارکت داشته باشید. معمولاً چند روز قبل از مجمع، نماد متوقف و بعد از مجمع با قیمت تعدیل‌شده (به اندازه DPS کمتر) بازگشایی می‌شود.

۲۱. مجمع عمومی فوق‌العاده

هر جلسه‌ای که خارج از مجمع سالیانه برگزار می‌شود و برای تصمیم‌گیری‌های مهم‌تر است، مجمع فوق‌العاده نام دارد. موضوعات رایج این مجامع عبارت‌اند از:

• تصویب افزایش سرمایه
• تغییر اساسنامه شرکت
• تغییر نام یا موضوع فعالیت شرکت
• در موارد حاد، انحلال شرکت

برگزاری مجمع فوق‌العاده معمولاً خبر مهمی است که روی قیمت سهم تاثیر می‌گذارد.

۲۲. افزایش سرمایه

افزایش سرمایه یعنی شرکت تصمیم می‌گیرد منابع مالی خود را افزایش دهد. این کار از سه روش اصلی انجام می‌شود و هر روش اثر متفاوتی بر سهامدار دارد:

توقف و بازگشایی نماد وقتی نماد قفل می‌شود

گاهی در سامانه معاملاتی می‌بینید که روی یک نماد نوشته «متوقف» و امکان خرید و فروش وجود ندارد. این اتفاق دلایل مشخصی دارد.

وقتی شرکت می‌خواهد اطلاعات بسیار مهمی مثل گزارش سود، دعوت به مجمع، یا تغییرات مدیریتی بزرگ که تاثیر زیادی بر قیمت سهم دارد منتشر کند، ناظر بازار نماد را موقتاً متوقف می‌کند. پس از انتشار رسمی اطلاعات در کدال، نماد با شرایطی خاص (گاهی بدون محدودیت دامنه نوسان) بازگشایی می‌شود.

هشدار: مراقب اطلاعات غیررسمی باشید

مفاهیمی مانند «سیگنال خرید قطعی»، «سهام رانتی» یا «اطلاعات از داخل شرکت» اصطلاحات غیررسمی و اغلب ابزار فریب سهامداران خرد هستند. معامله بر اساس اطلاعات نهانی (Insider Trading) در ایران جرم است. تنها منبع معتبر اطلاعات شرکت‌ها، سامانه رسمی Codal.ir است.

جمع‌بندی: از لغت‌نامه تا زبان بازار

در این مقاله با ۲۲ اصطلاح پرکاربرد بورسی آشنا شدید. در اینجا یک مرور سریع از تمام این اصطلاحات داریم:

یادگیری این اصطلاحات، شرط لازم برای ورود به بازار سرمایه است. اما به یاد داشته باشید که دانستن لغات، با فهمیدن بازار متفاوت است. مرحله بعدی، یادگیری تحلیل بنیادی و تکنیکال، مدیریت ریسک و روان‌شناسی بازار است.

اگر می‌خواهید این مسیر را به درستی طی کنید، هر مفهومی که سوال داشتید را در سایت خانه سرمایه جستجو کنید تا به آموزش‌های تخصصی مورد نیاز دسترسی داشته باشید.