وب ۳ چیست؟ اگر دربارهٔ وب ۳ یا نسل سوم اینترنت خوانده‌اید، حق دارید گیج شوید. یک جا آن را با هوش مصنوعی توضیح داده‌اند و جای دیگر با بلاک‌چین و توکن. این دو توضیح دربارهٔ دو طرح جدا هستند. وب ۳ بلاک‌چینی اینترنتی است که در آن به‌جای حساب کاربری در سایت شرکت‌ها، با کیف‌پول خودتان وارد می‌شوید و دارایی‌تان روی بلاک‌چین می‌ماند. وب معنایی طرح دیگری است که بلاک‌چین ندارد. از وب ۳ بلاک‌چینی بخش‌هایی امروز واقعاً کار می‌کند، اما وعدهٔ جایگزینی کل اینترنت هنوز به نتیجه نرسیده است. این صفحه سه نسل وب را در یک جدول کنار هم می‌گذارد و فرق وب ۳ بلاک‌چینی را با وب معنایی روشن می‌کند. بعد معنای مالکیت دیجیتال و سازوکار وب ۳ را ساده توضیح می‌دهد و نشان می‌دهد امروز چه چیزی کار می‌کند. در پایان هم می‌گوید در ایران با چه مانع‌هایی روبه‌رو می‌شوید.
وب ۳ چیست و فرقش با وب ۱ و وب ۲ در یک جدول
ردیف وب ۳ در این جدول طرح و هدف است، نه واقعیتی تمام‌شده.
گاوین وود، یکی از هم‌بنیان‌گذاران اتریوم، این اسم را در یادداشتی در ۱۷ آوریل ۲۰۱۴ به کار برد. او در همان یادداشت گله داشت که داده‌مان را به دست سازمان‌ها می‌سپاریم و وب همچنان به مراجع متمرکزی مثل فیس‌بوک تکیه دارد. شبکهٔ اتریوم بیش از یک سال بعد، در ژوئیهٔ ۲۰۱۵، راه افتاد. وود بعدها، به نقل از CNBC (پادکست Beyond the Valley، فروردین ۱۴۰۱)، مشکل بزرگ وب ۲ را «همهٔ تخم‌مرغ‌ها در یک سبد» توصیف کرد. او اعتماد را نقطهٔ اصلی ماجرا می‌دانست. وب ۳ در جواب همین نگرانی مطرح شد؛ هدفش این است که کاربر بتواند بی‌آنکه همه‌چیز را به چند شرکت بسپارد کارش را پیش ببرد.
نسل سوم اینترنت دو معنا دارد
نسل سوم اینترنت در عمل نام دو طرح جداست. وود در یادداشت ۲۰۱۴ عبارت «Web 3.0» را به کار برد و منظورش وبی بود که روی بلاک‌چین سوار است. همین، وب ۳ بلاک‌چینی است که امروز مطرح می‌کنند. طرح دوم از تیم برنرز-لی، سازندهٔ وب، می‌آید و وب معنایی نام دارد. این طرح بلاک‌چین ندارد. برنرز-لی وب ۳ بلاک‌چینی را ادامهٔ وب نمی‌داند. به گزارش CNBC، او در وب‌سامیت لیسبون در آبان ۱۴۰۱ گفت وب ۳ خودِ وب نیست. به تعبیر او اتریومی‌ها این اسم را برای خودشان برداشته‌اند.
چرا این دو را این‌قدر قاطی می‌کنند؟ هر دو عدد سه را در اسم دارند و منابع زیادی آن‌ها را به‌جای هم به کار می‌برند. برای همین یک جا «وب ۳.۰» را با هوش مصنوعی و وب معنایی توضیح می‌دهند و جای دیگر با بلاک‌چین و توکن.
پس در این صفحه «وب ۳» همیشه یعنی نسخهٔ بلاک‌چینی و «وب معنایی» یعنی طرح برنرز-لی. هر جا کسی «وب ۳.۰» نوشته، باید از خود جمله فهمید کدام را می‌گوید.
برای درس یا امتحان هم باید بدانید وب ۳ چیست. ببینید کتاب شما کنار این اسم از بلاک‌چین و مالکیت حرف می‌زند یا از وب معنایی. تعریف رایج وب ۳ امروز همان معنای بلاک‌چینی است و باقی این صفحه هم دربارهٔ همین است.
ویژگی‌های وب ۳ و معنای مالکیت دیجیتال
سایت ethereum.org، مرجع رسمی خودِ اتریوم، در پاسخ به اینکه وب ۳ چیست چهار ایده را هستهٔ آن می‌داند.
- غیرمتمرکز بودن این است که به‌جای کنترل چند نهاد بزرگ، مالکیت میان سازندگان و کاربران پخش می‌شود و هیچ شرکتی به‌تنهایی شبکه را کنترل نمی‌کند.
- بدون مجوز بودن به این معناست که همه برای مشارکت دسترسی برابر دارند و قرار نیست کسی را کنار بگذارند.
- پرداخت بومی یعنی با توکن یا ارز دیجیتال مستقیم پول می‌فرستید و بانک یا درگاه پرداخت وسط نیست.
- نیاز نداشتن به اعتماد هم یعنی به‌جای تکیه بر واسطهٔ مورد اعتماد، شبکه با انگیزه‌ها و سازوکارهای اقتصادی کار می‌کند. درست‌کار ماندن هم به نفع خود شرکت‌کنندگان است.
این‌ها هدف‌اند. ethereum.org خودش محدودیت‌ها را هم می‌پذیرد، یعنی دسترسی و کارمزد، تجربهٔ کاربری، نیاز به آموزش و زیرساختی که هنوز متمرکز است.
مالکیت دیجیتال یعنی کلید دست شماست
در وب ۲ حساب شما شبیه اتاقی در خانهٔ اجاره‌ای است. صاحب‌خانه می‌تواند قرارداد را فسخ کند و هرچه داخلش باشد هم از دست می‌رود. در وب ۳ قرار است سند به نام خودتان باشد. کیف‌پول شما یک کلید خصوصی دارد، یعنی رمزی که فقط شما می‌دانید. با همین کلید دارایی ثبت‌شده به نام شما را روی بلاک‌چین جابه‌جا می‌کنید. در اصل هیچ شرکتی نمی‌تواند جلویتان را بگیرد؛ استثنایش توکن‌هایی است که صادرکننده‌شان می‌تواند آدرس را مسدود کند.
این تمثیل دو مرز دارد. اول اینکه بلاک‌چین معمولاً فقط یادداشت مالکیت را نگه می‌دارد. خود فایل، مثلاً تصویر یک NFT، یعنی توکن یکتا برای یک اثر دیجیتال، اغلب جای دیگری می‌ماند. دوم اینکه اگر عبارت بازیابی را گم کنید، اداره‌ای نیست که سند المثنی بدهد و دارایی هم از دست می‌رود.
یک ورود برای چند سرویس
با یک آدرس کیف‌پول می‌توانید به چند سرویس راه پیدا کنید و برای هر کدام حساب و رمز جدا نمی‌سازید. سرویس نام اتریوم، که به اختصار ENS می‌گویند، یک نام خوانا را جای آدرس بلند می‌نشاند و هویت شما را قابل‌حمل می‌کند.
سازمان‌های خودگردان و رأی با توکن
یک سازمان خودگردان غیرمتمرکز، که به اختصار DAO می‌گویند، قاعده‌هایش را در کد می‌نویسد. دارندگان توکن رأی می‌دهند و قرارداد هوشمند نتیجه را اجرا می‌کند. این قرارداد برنامه‌ای روی بلاک‌چین است که قاعده‌ها را در کد خودش دارد و بدون واسطه اجرا می‌کند. جدول‌های پایین‌تر وضع این وعده را در عمل نشان می‌دهند.
وب ۳ چطور کار می‌کند
وب ۳ چیست در عمل؟ شما از کیف‌پول شروع می‌کنید؛ همان ورود شماست. هر کاری را با امضای دیجیتال خودتان تأیید می‌کنید، یعنی با تأییدی که کیف‌پول با کلید شما می‌دهد. برنامه‌ای که با آن کار می‌کنید یک برنامهٔ غیرمتمرکز است و ظاهرش مثل هر سایت دیگر است، ولی کار اصلی را قرارداد هوشمند انجام می‌دهد. بلاک‌چین از دنیای بیرون خبر ندارد، پس قیمت یا هر دادهٔ بیرونی را یک اوراکل به قرارداد می‌رساند.
دیفای، کوتاه‌شدهٔ «امور مالی غیرمتمرکز»، یعنی خدمات مالی که به‌جای بانک یا کارگزار، قرارداد هوشمند روی بلاک‌چین اجرا می‌کند. قاعده‌های کار را همان قرارداد در کد خودش دارد و پول کاربران را بدون آدم واسطه جابه‌جا می‌کند.
آیا وب ۳ بدون بلاک‌چین ممکن است
نه. در معنای بلاک‌چینی، بلاک‌چین بخش اصلی است، چون ثبت مالکیت و اجرای قرارداد بدون واسطه به یک دفتر مشترک نیاز دارد. طرح‌هایی که بلاک‌چین ندارند راه دیگری می‌روند؛ مثلاً Solid، پروژهٔ برنرز-لی برای نگه‌داری داده‌های شخصی.
وب ۳ امروز کجا جا افتاد و کجا نه
پس وب ۳ الان واقعاً وجود دارد یا فقط اسم تبلیغاتی چند توکن است؟ بخش‌هایی از آن، مثل استیبل‌کوین و دیفای، در مقیاس بزرگ کار می‌کنند. اما وعدهٔ جایگزینی کل اینترنت هنوز اتفاق نیفتاده و بازار NFT و رأی‌گیری DAO رنگ باخته‌اند. به نظر ما وب ۳ مجموعه‌ای از ابزارهای روی بلاک‌چین است، نه اینترنتی تازه که همه‌چیز را عوض کرده باشد و نه حبابی توخالی.
جدول‌ها وضع مهر ۱۴۰۵ را نشان می‌دهند. چند عدد را خود پروژه‌ها اعلام کرده‌اند و ما تأیید مستقلی برایشان ندیده‌ایم؛ آن‌ها را با احتیاط بخوانید.
کجا وب ۳ جا افتاد
چهار حوزهٔ نخست هم کاربر واقعی دارند و هم محدودیتی که باید بدانید.
پشت صحنه و زیرساخت
چهار حوزهٔ بعدی بیشتر زیرساختی‌اند و آن‌ها هم محدودیت دارند.
کجا وب ۳ رنگ باخت
دو وعدهٔ وب ۳، مالکیت با NFT و تصمیم‌گیری با رأی دارندگان توکن، بیش از بقیه از وعده‌شان عقب مانده‌اند.
وب ۳ چقدر واقعاً غیرمتمرکز است
غیرمتمرکز بودن وعدهٔ اصلی وب ۳ است و فاصلهٔ آن با واقعیت هم همین‌جا آشکار است. سه نمونه نشان می‌دهد زیرساخت هنوز به چند نقطهٔ متمرکز تکیه می‌کند. قطعی سرویس ابری AWS در اکتبر ۲۰۲۵ دسترسی Coinbase و شبکهٔ Base را مختل کرد. در فوریهٔ ۲۰۲۵ مهاجمان حدود ۱٫۵ میلیارد دلار از صرافی Bybit برداشتند. آن‌ها از راه صفحهٔ وب سرویس کیف‌پول Safe{Wallet} نفوذ کردند، یعنی از یک نقطهٔ متمرکز در دل یک سرویس غیرمتمرکز. به نوشتهٔ ethereum.org هم زیرساخت هنوز به سرویس‌هایی مثل GitHub و Discord تکیه دارد.
برنرز-لی کوتاه می‌گوید چرا در Solid بلاک‌چین را نخواست. به نقل از CNBC در آبان ۱۴۰۱، او بلاک‌چین را برای داده‌های شخصی کند، گران و عمومی می‌داند. نمونهٔ DAO هم نشان می‌دهد کد همیشه آخرین حرف را نمی‌زند. در ۲۰۱۶ هکرها حدود ۳٫۶ میلیون اتر را از قرارداد The DAO بیرون کشیدند. ماجرا با تصمیم آدم‌ها به انشعاب رسید، یعنی شبکه دو شاخه شد و یک شاخه با نام اتریوم کلاسیک جدا ادامه داد.
این ضعف‌ها بخش‌های کارآمد را بی‌ارزش نمی‌کنند. فقط نشان می‌دهند باید دربارهٔ هر پروژه جداگانه پرسید که واقعاً چقدر غیرمتمرکز است و به صرف ادعای «غیرمتمرکز» بسنده نکرد.
نسل سوم اینترنت در ایران چه مانع‌هایی دارد
استفاده از وب ۳ در ایران سه مانع عملی دارد. اولی تحریم است؛ MetaMask و Infura و OpenSea در مارس ۲۰۲۲ کاربران با IP ایران را محدود کردند. دومی خود اینترنت است؛ قطع سراسری از ۱۸ دی ۱۴۰۴ نشان داد بدون اینترنت هیچ بخش وب ۳ کار نمی‌کند. سومی صادرکنندهٔ استیبل‌کوین است که هر وقت بخواهد می‌تواند آدرس را ببندد. حتی اگر استیبل‌کوین را از یکی از صرافی‌های ارز دیجیتال ایرانی تهیه کنید، تتر آدرس‌های مرتبط با ایران را مسدود کرده است. نگه‌داری نزد واسطه هم بی‌خطر نیست؛ هک نوبیتکس در خرداد ۱۴۰۴ حدود ۹۰ میلیون دلار را سوزاند.
پیش از اعتماد به هر پروژه‌ای که اسم وب ۳ دارد، دنبال این سه چیز بگردید.
- کاربرانی که واقعاً با پروژه کار می‌کنند، نه فقط تعداد زیادی کیف‌پول و دنبال‌کننده.
- درآمدی که از استفادهٔ واقعی می‌آید، نه از فروش توکن به خریداران تازه.
- تیم سازنده‌ای که مرتب نسخهٔ تازه منتشر می‌کند و پیشرفتی که بتوانید دنبالش کنید.
هشدار سرمایهگذاریاین صفحه آموزشی است و توصیهٔ خرید یا فروش نیست. قیمت توکن‌های وب ۳ مثل هر دارایی دیجیتال دیگر می‌تواند شدیداً بیفتد، و عبارت بازیابی گم‌شده برگشت ندارد. فقط با پولی وارد شوید که از دست دادنش به زندگی‌تان لطمه نمی‌زند و پیش از هر خرید خودتان تحقیق کنید.
بعد از این صفحه سراغ چه بروید
بعد از این صفحه باید بتوانید در دو سه جمله بگویید وب ۳ چیست و فرقش با وب معنایی کجاست. اگر دنبال بخشی هستید که بیشتر از بقیه کار واقعی می‌کند، مقالهٔ دیفای سازوکار خدمات مالی بی‌بانک را کامل‌تر توضیح می‌دهد.
نظر شما درباره این مقاله چیست؟
شما چه امتیازی میدهید؟