مدل TTM چیست؟ آموزش کامل محاسبه EPS و P/E با روش TTM

اگر تا به حال در سایت TSETMC به صفحه یک نماد بورسی سر زده باشید، احتمالاً عبارت‌هایی مثل EPS (TTM) یا P/E (TTM) توجهتان را جلب کرده است. این اعداد دقیقاً چه می‌گویند؟ چطور محاسبه می‌شوند؟ و آیا می‌توان برای تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاری به آن‌ها اعتماد کرد؟

در این مقاله، به زبان کاملاً ساده و با مثال‌های عددی واقعی، هر آنچه باید درباره مدل TTM، نحوه محاسبه EPS TTM و P/E TTM بدانید را توضیح می‌دهیم. بعد از خواندن این مطلب، این اعداد دیگر برای شما مبهم نخواهند بود.

خلاصه سریع

TTM مخفف Trailing Twelve Months به معنای «دوازده ماه گذشته» است. EPS TTM یعنی مجموع سود هر سهم در چهار فصل اخیر که شرکت گزارش داده؛ و P/E TTM از تقسیم قیمت روز سهم بر این EPS به دست می‌آید.

EPS یا سود هر سهم چیست؟

پیش از پرداختن به TTM، باید با مفهوم EPS (Earnings Per Share) آشنا باشیم. EPS یا «سود هر سهم» نشان می‌دهد که یک شرکت در یک دوره زمانی مشخص، به ازای هر سهم خود چقدر سود خالص ساخته است.

فرمول محاسبه EPS بسیار ساده است:

مثال عددی: محاسبه EPS پتروشیمی زاگرس

در تصویر زیر صورت سود و زیان شرکت پتروشیمی زاگرس را مشاهده می‌کنید:

طبق این صورت مالی:

• سود خالص ۹ ماهه سال ۱۳۹۷: ۳۳,۴۴۲ میلیارد ریال
• تعداد سهام شرکت: ۲.۴ میلیارد سهم
• EPS دوره ۹ ماهه: ۳۳,۴۴۲,۰۳۰,۰۰۰,۰۰۰ ÷ ۲,۴۰۰,۰۰۰,۰۰۰ = ۱۳,۹۳۴ ریال

نکته مهم

EPS به تنهایی ابزار کاملی نیست. تحلیلگران بنیادی همیشه سعی می‌کنند EPS آینده شرکت را پیش‌بینی کنند، نه فقط به عدد گذشته تکیه کنند. روش TTM یکی از راه‌حل‌های استاندارد جهانی برای این چالش است.

نسبت P/E یا قیمت به درآمد چیست؟

نسبت P/E (Price to Earnings) یکی از پرکاربردترین ابزارهای ارزیابی سهام در تمام بازارهای مالی دنیاست. این نسبت نشان می‌دهد که سرمایه‌گذار برای هر ریال سود شرکت، چند ریال پرداخت می‌کند.

P/E = قیمت جاری سهم ÷ سود هر سهم (EPS)

در بازار بورس ایران، تحلیلگران بنیادی برای برآورد ارزش ذاتی سهام از فرمول زیر استفاده می‌کنند:

ارزش ذاتی سهم = EPS برآوردی × P/E برآوردی

پس هر دو متغیر EPS و P/E در کنار هم اهمیت دارند. اما سؤال اصلی اینجاست: EPS را از کجا بیاوریم؟ اینجاست که داستان TTM شروع می‌شود.

مدل TTM چیست؟ (Trailing Twelve Months)

TTM مخفف عبارت Trailing Twelve Months به معنای «دوازده ماه گذشته (اخیر)» است. این یک روش استاندارد جهانی برای گزارش عملکرد مالی شرکت‌هاست که به جای استفاده از پیش‌بینی‌های آینده‌نگر، از داده‌های واقعی و تحقق‌یافته گذشته استفاده می‌کند.

به زبان ساده: EPS TTM یعنی مجموع سود هر سهمی که شرکت در چهار فصل متوالی اخیر واقعاً کسب کرده است.

چرا اصلاً به TTM نیاز داشتیم؟ (ماجرای بهمن ۱۳۹۶)

برای درک درست TTM، باید کمی به تاریخچه بازار سرمایه ایران نگاه کنیم:

تا پیش از بهمن ۱۳۹۶، سازمان بورس شرکت‌ها را ملزم می‌کرد که گزارش «پیش‌بینی عملکرد» خود را منتشر کنند. این گزارش‌ها که در چند مرحله (ابتدای سال مالی و پس از هر گزارش میان‌دوره‌ای) منتشر می‌شدند، مبنای EPS نمایش‌داده‌شده در سایت TSETMC بودند.

مشکل سیستم قدیمی

در سیستم پیش‌بینی، اگر تغییر EPS بیش از ۲۰٪ می‌شد، نماد بسته و بدون محدودیت نوسان بازگشایی می‌گردید. این موضوع ریسک بالایی برای سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کرد و گاهی با دستکاری اعداد توسط شرکت‌ها همراه بود.

نحوه محاسبه EPS به روش TTM (گام به گام)

محاسبه EPS TTM بسیار ساده است. طبق الزامات سازمان بورس، شرکت‌ها موظفند در هر سه ماه (هر فصل) صورت‌های مالی خود را گزارش کنند. پس ما به چهار گزارش فصلی دسترسی داریم.

فرمول کلی:

EPS TTM = مجموع EPS چهار فصل متوالی اخیر

اما وقتی آخرین گزارش منتشرشده مربوط به یک دوره ناقص (مثلاً ۹ ماهه) است، چطور محاسبه می‌کنیم؟

مثال کامل: محاسبه EPS TTM زاگرس در ۵ فروردین ۱۳۹۸

بیایید گام به گام پیش برویم. در تاریخ ۵ فروردین ۱۳۹۸، آخرین گزارش منتشرشده برای زاگرس مربوط به دوره ۹ ماهه ۱۳۹۷ بود.

برای محاسبه ۱۲ ماه گذشته از این تاریخ (یعنی از فروردین ۱۳۹۷ تا اسفند ۱۳۹۷) به این داده‌ها نیاز داریم:

• EPS دوره ۹ ماهه ۱۳۹۷ (فروردین تا آذر): داریم
• EPS فصل چهارم ۱۳۹۶ (دی تا اسفند): باید محاسبه کنیم

گام اول: محاسبه EPS فصل چهارم ۱۳۹۶

EPS سالانه ۱۳۹۶ زاگرس: ۸,۱۲۴ ریال

EPS ۹ ماهه ۱۳۹۶: ۴,۵۵۸ ریال

EPS فصل زمستان ۱۳۹۶ = ۸,۱۲۴ − ۴,۵۵۸ = ۳,۵۶۶ ریال

گام دوم: محاسبه EPS TTM

EPS ۹ ماهه ۱۳۹۷: ۱۳,۹۳۴ ریال

EPS فصل زمستان ۱۳۹۶: ۳,۵۶۶ ریال

EPS TTM = ۱۳,۹۳۴ + ۳,۵۶۶ = ۱۷,۵۰۰ ریال ✓

همان‌طور که در تصویر سایت بورس دیدیم، عدد ۱۷,۵۰۰ ریال دقیقاً همان چیزی است که در TSETMC گزارش شده بود. محاسبه تأیید شد!

قانون طلایی TTM

همیشه این‌طور فکر کنید: EPS TTM = EPS آخرین دوره گزارش‌شده (مثلاً ۹ ماهه) + EPS فصلی که برای تکمیل ۱۲ ماه کم است (از سال قبل). این منطق برای تمام نمادهای بورسی یکسان است.

نحوه محاسبه P/E به روش TTM

حالا که EPS TTM را داریم، محاسبه P/E TTM بسیار ساده است:

P/E TTM = قیمت جاری سهم ÷ EPS TTM

مثال: P/E TTM زاگرس در ۵ فروردین ۱۳۹۸

یعنی در آن تاریخ، سرمایه‌گذار برای هر ریال سود زاگرس، ۳.۴۹ ریال پرداخت می‌کرد. این عدد به راحتی با P/E سایر شرکت‌های هم‌گروه قابل مقایسه است.

مزایا و معایب مدل TTM

مثل هر ابزار تحلیلی دیگری، TTM هم نقاط قوت و ضعف خودش را دارد. یک سرمایه‌گذار باهوش باید هر دو جنبه را بشناسد:

مزایای TTM

• مبتنی بر واقعیت: به جای پیش‌بینی‌های ذهنی، از اعداد واقعی و حسابرسی‌شده استفاده می‌کند.
• استاندارد جهانی: روشی است که در تمام بازارهای مالی معتبر دنیا استفاده می‌شود و مقایسه بین‌المللی را ممکن می‌سازد.
• کاهش ریسک دستکاری: چون مبنا گزارش‌های واقعی است، احتمال گمراه‌کردن سرمایه‌گذاران از طریق تغییر پیش‌بینی‌ها به حداقل می‌رسد.
• به‌روز بودن: با انتشار هر گزارش فصلی جدید، EPS TTM خودکار به‌روز می‌شود.
• نشان‌دادن پتانسیل: اگر عملکرد شرکت در فصل اخیر بهبود یافته باشد، این بهبود در EPS TTM منعکس می‌شود و پتانسیل صعود را نشان می‌دهد.

محدودیت‌های TTM و مواردی که این روش کارایی ندارد

هشدار مهم برای سرمایه‌گذاران

TTM یک آیینه است، نه یک دوربین آینده‌نگر! این روش گذشته شرکت را نشان می‌دهد. در شرایط خاص زیر، اتکای صرف به TTM می‌تواند تصمیم اشتباه بسازد.

• شرکت‌های با سودآوری نوسانی: برای شرکت‌هایی که گاهی سود و گاهی زیان گزارش می‌دهند (مثل برخی شرکت‌های خودروسازی)، TTM تصویر درستی نمی‌دهد. ممکن است یک فصل زیانده‌ی استثنایی، کل EPS TTM را منفی کند.
• شرکت‌هایی با تغییرات بنیادی: اگر شرکتی مثل یک شرکت زیانده‌ی سابق، تازه به سودآوری رسیده باشد، EPS TTM هنوز حاوی فصل‌های زیانده قدیمی است و پتانسیل واقعی شرکت را دست کم می‌گیرد.
• پروژه‌های بزرگ تازه افتتاح‌شده: شرکت‌هایی که تازه یک خط تولید جدید یا پروژه بزرگ را راه‌اندازی کرده‌اند، ظرفیت سودسازی آینده‌شان به مراتب بیشتر از ۱۲ ماه گذشته است.
• شرکت‌های چرخه‌ای (Cyclical): در صنایع چرخه‌ای مثل فولاد و پتروشیمی، TTM در اوج چرخه، P/E را پایین (سهم ارزان‌نما) و در کف چرخه P/E را بالا (سهم گران‌نما) نشان می‌دهد که می‌تواند گمراه‌کننده باشد.

TTM در مقابل روش‌های دیگر: کدام را انتخاب کنیم؟

توصیه تحلیلگران حرفه‌ای

بهترین رویکرد، ترکیب TTM با تحلیل Forward (آینده‌نگر) است. TTM به شما می‌گوید شرکت کجا بوده، و تحلیل آینده‌نگر می‌گوید کجا خواهد رفت. هر دو باهم تصویر کامل‌تری می‌سازند.

جمع‌بندی: TTM را فراموش نکنید

مدل TTM یکی از مهم‌ترین تحولاتی بود که از بهمن ۱۳۹۶ در بازار سرمایه ایران اجرایی شد. این مدل با حذف گزارش‌های پیش‌بینی و جایگزین‌کردن آن‌ها با عملکرد واقعی ۱۲ ماه گذشته، گامی در مسیر شفافیت و همسویی با استانداردهای جهانی برداشت.

آنچه یاد گرفتیم را مرور می‌کنیم:

• EPS = سود خالص ÷ تعداد سهام
• EPS TTM = مجموع EPS چهار فصل متوالی اخیر (با استفاده از تفاضل دوره‌های میان‌دوره‌ای)
• P/E TTM = قیمت تابلو ÷ EPS TTM
• TTM برای شرکت‌های باثبات عالی است، اما برای شرکت‌های با سودآوری نوسانی یا در حال تغییر بنیادی باید با احتیاط استفاده شود.