نسبت‌های ارزش بازار، P/E، P/S، P/B و PEG با مثال عددی

نسبت‌های ارزش بازار به پرسش «این سهم گران است یا ارزان؟» جواب عددی می‌دهند. هر کدام قیمت بازار سهم را با یک واقعیت شرکت می‌سنجد، P/E با سود، P/S با فروش، P/B با ارزش دفتری و PEG با رشد سود. اگر برای «P/S چیست» یا «P/B چیست» به اینجا رسیده‌اید، هر دو را در همین صفحه پیدا می‌کنید، با یک مثال عددی ساده و جواب اینکه هر کدام کِی به کار می‌آید.

این نسبت‌ها پلی هستند بین قیمت فعلی سهم در بازار و واقعیت‌های بنیادی شرکت مثل سود، فروش، جریان نقدی و ارزش دفتری. به عبارت دقیق‌تر نشان می‌دهند بازار به ازای هر ریال سود، فروش، جریان نقدی یا دارایی یک شرکت چند ریال می‌پردازد. تحلیلگرها پیش از خرید هر سهمی سراغ آن‌ها می‌روند.

نسبت‌های ارزش بازار چیست و چرا اهمیت دارند

قبل از اینکه وارد فرمول‌ها شویم، باید بدانیم که این نسبت‌ها اصلاً چه چیزی را اندازه می‌گیرند. نسبت‌های ارزش بازار نشان می‌دهند سهامداران و تحلیلگران درباره‌ی عملکرد گذشته و آینده‌ی شرکت چه فکر می‌کنند.

وقتی شما سهمی را می‌خرید، در واقع دارید برای انتظارات آینده آن شرکت پول می‌پردازید، نه صرفاً برای دارایی‌های امروزش. نسبت‌های ارزش بازار همین انتظارات را عددی می‌کنند.

یک نکته مهم این است که نسبت‌های ارزش بازار فقط به قیمت وابسته نیستند. معمولاً بازار به شرکتی که نقدینگی، سودآوری و اهرم مناسبی دارد ضریب بالاتری می‌دهد، پس این نسبت‌ها خلاصه‌ی سلامت کلی شرکت هم هستند.

رابطه نسبت‌های ارزش بازار با ارزش ذاتی سهم

مفهوم ارزش ذاتی یعنی ارزش واقعی یک شرکت با در نظر گرفتن تمام فاکتورهای بنیادی. قیمت بازار ممکن است از این ارزش ذاتی بالاتر یا پایین‌تر باشد. کار تحلیلگر این است که با کمک نسبت‌های ارزش بازار بفهمد سهم گران‌تر از واقعیت (Overvalued) است یا ارزان‌تر از واقعیت (Undervalued).

نسبت	فرمول ساده	چه چیزی می‌سنجد؟
P/E	قیمت ÷ سود هر سهم	بازار چند برابر سود می‌پردازد؟
PEG	P/E ÷ نرخ رشد سود	P/E با احتساب رشد چقدر است؟
P/S	ارزش بازار ÷ فروش سالانه	بازار چند برابر فروش می‌پردازد؟
P/CF	ارزش بازار ÷ جریان نقدی عملیاتی	بازار چند برابر نقدینگی می‌پردازد؟
P/B	قیمت ÷ ارزش دفتری هر سهم	بازار چند برابر دارایی‌ها می‌پردازد؟

قیمت به سود یا P/E، پرکاربردترین نسبت بازار سرمایه

نسبت P/E (Price to Earnings) رایج‌ترین و محبوب‌ترین نسبت مالی ارزش بازار است. این نسبت از تقسیم قیمت بازار سهام به سود هر سهم (EPS) به دست می‌آید.

فرمول نسبت P/E در نسبت‌های ارزش بازار

علت محبوبیت این نسبت سادگی فوق‌العاده آن است، چون با یک عدد رابطه‌ی قیمت بازار و سودآوری شرکت را نشان می‌دهد. برای جزئیات بیشتر، از جمله اینکه P/E بالا بهتر است یا پایین، مقاله‌ی نسبت P/E چیست را ببینید و برای نسخه‌ی آینده‌نگر آن P/E فوروارد را.

قیمت به سود در یک نگاه

نسبت P/E نشان می‌دهد بازار حاضر است به ازای هر ۱ ریال سود یک شرکت، چند ریال بپردازد. همچنین می‌توانید آن را به شکل یک پرسش بخوانید. اگر سود شرکت ثابت بماند، چند سال طول می‌کشد تا سرمایه‌گذاری شما بازگردد؟

مثال عملی. فرض کنید سهمی با قیمت ۱۰,۰۰۰ تومان و EPS (سود هر سهم) برابر ۱,۰۰۰ تومان دارید. P/E این سهم = ۱۰ است. یعنی اگر شرکت هر سال همین مقدار سود بسازد، ۱۰ سال طول می‌کشد تا اصل سرمایه شما برگردد.

نکته کلیدی
P/E به تنهایی معنا ندارد. P/E برابر ۱۵ برای شرکتی که سودش هر سال ۳۰ درصد بالا می‌رود می‌تواند ارزان باشد. همین عدد برای شرکتی که سودش سال‌هاست ثابت مانده ممکن است گران باشد. همیشه P/E را با صنعت، رقبا و نرخ رشد مقایسه کنید.

مزایا و کاربردهای P/E در تحلیل سهام

خوش‌بینی یا بدبینی بازار. P/E بالا نشان‌دهنده خوش‌بینی سرمایه‌گذاران به رشد آینده شرکت است و P/E پایین نشانه بدبینی یا نگرانی از سودآوری.
رابطه با ریسک. P/E و ریسک رابطه معکوس دارند. P/E بالا عموماً به معنای ریسک کمتر (در ذهن بازار) است، اما این قاعده استثنا هم دارد.
بازتاب اعتبار مدیریت. P/E منعکس‌کننده اعتماد بازار به توانایی مدیران در محقق کردن سودهای آینده است.
ابزار مقایسه. می‌توانید P/E یک شرکت را با میانگین صنعت مقایسه کنید تا ببینید آیا گران‌تر یا ارزان‌تر از هم‌صنعتی‌هایش قیمت‌گذاری شده.
فروش بیشتر سهم‌های گران در بازار نزولی. در بازارهای منفی، سهام با P/E بالا بیشتر مورد فروش قرار می‌گیرند چون سرمایه‌گذاران احساس می‌کنند حاشیه امنیت کمتری دارند.
تعدیل در مرحله بلوغ. وقتی شرکت‌ها از مرحله رشد به مرحله بلوغ می‌رسند، سودشان تثبیت می‌شود و P/E‌شان معمولاً کاهش می‌یابد.

عوامل مؤثر در تعیین نسبت‌های ارزش بازار یک شرکت

P/E یک عدد تصادفی نیست. عوامل زیادی روی این نسبت اثر می‌گذارند.

اندازه و موقعیت رقابتی شرکت در صنعت
کیفیت و سابقه مدیریت شرکت
نرخ رشد تاریخی و مورد انتظار سود
وجود طرح‌های توسعه اقتصادی و ظرفیت‌های بلااستفاده
کیفیت و کمیت سود (سود نقدی واقعی vs سود کاغذی)
جذابیت بازار محصولات شرکت
چشم‌انداز کلی صنعت
نرخ بهره بانکی (هرچه نرخ بهره بالاتر باشد، P/E قابل قبول پایین‌تر است)
نرخ تورم و وضعیت اقتصاد کلان

متوسط نسبت‌های ارزش بازار در جهان و در ایران

در اقتصادهای توسعه‌یافته مثل آمریکا، متوسط بلندمدت P/E بازار را معمولاً حدود ۱۵ تا ۲۰ می‌دانند.

P/E متوسط بازار بورس ایران به‌شدت تحت تأثیر نرخ تورم، نرخ بهره بانکی و انتظارات ارزی قرار دارد. تورم سود اسمی را بالا می‌برد، ولی نرخ بهره و ریسک را هم بالا می‌برد. برای همین اثر خالص تورم روی P/E روشن نیست، و عددهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان داد P/E می‌تواند در تورم بالا هم پایین بماند. اینکه کل بازار امروز با این معیارها گران است یا ارزان، در تحلیل بازار سرمایه ایران در ۱۴۰۵ آمده است.

برای نمونه، P/E کل بازار طبق گزارش‌های منتشرشده در شهریور ۱۴۰۴ حدود ۵ بود و در اوایل مهر ۱۴۰۵ به حدود ۹ رسید. دامنه‌ی معمول را ۶ تا ۸ می‌دانند، ولی در پایان خرداد ۱۳۹۹ عدد حدود ۲۵ بود. یعنی «متوسط بازار» عدد ثابتی نیست و باید همیشه کنار تاریخش خوانده شود.

P/E در بورس ایران
در بورس تهران، P/E را همیشه با سود سپرده و صندوق‌های درآمد ثابت مقایسه کنید. معکوس P/E همان بازده سودی سهم است، یعنی P/E برابر ۸ معادل ۱۲٫۵ درصد در سال است. وقتی صندوق درآمد ثابت ۳۰ درصد سود می‌دهد، چنین سهمی از نظر سود جاری جذاب نیست و فقط با رشد سود می‌ارزد. در سال منتهی به فروردین ۱۴۰۵ بازده صندوق‌های درآمد ثابت حدود ۳۲ تا ۳۶ درصد گزارش شده است.

نسبت PEG یا P/E تنظیم‌شده با رشد

یک مشکل اساسی P/E این است که رشد آینده شرکت را در نظر نمی‌گیرد. یک شرکت با P/E=30 ممکن است ارزان‌تر از شرکتی با P/E=10 باشد، اگر نرخ رشد سودش بسیار بالاتر باشد. اینجاست که نسبت PEG وارد می‌شود.

فرمول نسبت PEG قیمت به سود به رشد

نرخ رشد سود را می‌توان به روش‌های مختلف محاسبه کرد، مثلاً با میانگین رشد سود طی ۵ سال گذشته یا با پیش‌بینی تحلیلگران برای سال‌های آینده.

تفسیر نسبت PEG

مقدار PEG	تفسیر	اقدام پیشنهادی
PEG < 1	احتمالاً سهم زیر ارزش ذاتی است یا بازار رشد کمتری پیش‌بینی می‌کند	ارزانی احتمالی، بررسی بیشتر
PEG = 1	قیمت‌گذاری منصفانه با احتساب رشد	سهم Fair Value است
PEG > 1	احتمالاً سهم بالاتر از ارزش ذاتی است یا بازار رشد بسیار بالایی انتظار دارد	گرانی احتمالی، احتیاط

مثال عملی از PEG. فرض کنید دو سهم الف و ب داریم.

سهم الف با P/E=20 و نرخ رشد سود ۲۵٪، PEG = 0.8 دارد (ارزان نسبت به رشد)
سهم ب با P/E=10 و نرخ رشد سود ۵٪، PEG = 2 دارد (گران نسبت به رشد)

در نگاه اول سهم ب با P/E=10 ارزان‌تر به نظر می‌رسد، اما وقتی رشد را هم در نظر می‌گیریم، سهم الف جذاب‌تر است!

محدودیت مهم PEG
PEG به پیش‌بینی نرخ رشد وابسته است و اگر آن پیش‌بینی اشتباه باشد، PEG هم گمراه می‌کند. در تورم نقطه‌به‌نقطه‌ی ۸۳٫۸ درصدی شهریور ۱۴۰۵ (بانک مرکزی)، رشد اسمی سود خودبه‌خود بزرگ دیده می‌شود و PEG را کوچک نشان می‌دهد. پس رشد را یک بار هم بدون اثر تورم بسنجید و PEG را با نسبت‌های دیگر ترکیب کنید.

نسبت P/S یا قیمت به فروش، ابزار ارزیابی شرکت‌های بدون سود

نسبت P/S (Price to Sales) از تقسیم ارزش بازار شرکت بر کل فروش ۱۲ ماهه به دست می‌آید.

فرمول نسبت P/S در نسبت‌های ارزش بازار

کن فیشر، سرمایه‌گذار افسانه‌ای، این نسبت را محبوب کرد. او می‌گفت P/S می‌گوید برای هر دلار فروش سالانه یک شرکت، چقدر پرداخت می‌کنید.

مثال عددی ساده برای نسبت P/S

فرض کنید ارزش بازار شرکتی ۱۲,۰۰۰ میلیارد تومان و فروش ۱۲ ماه گذشته‌اش ۶,۰۰۰ میلیارد تومان است. P/S برابر ۲ می‌شود، یعنی بازار برای هر ۱ تومان فروش ۲ تومان می‌پردازد. این عدد تنها معنا ندارد و باید با شرکت‌های هم‌صنعت مقایسه شود. جدول زیر دو شرکت هم‌صنعت را کنار هم می‌گذارد.

شاخص	شرکت الف	شرکت ب
P/S	۲	۱٫۲
حاشیه سود خالص	۱۰ درصد	۴ درصد
P/E (برابر P/S تقسیم بر حاشیه سود)	۲۰	۳۰

شرکت ب در نگاه P/S ارزان‌تر است، ولی از هر ۱۰۰ تومان فروشش فقط ۴ تومان سود می‌ماند و بازار برای هر تومان سودش ۳۰ تومان می‌دهد. رابطه‌ی ساده‌ای پشت این حساب است و P/E همان P/S تقسیم بر حاشیه سود خالص است. برای همین P/S را بدون حاشیه سود نمی‌شود خواند.

کِی از P/S استفاده کنیم

P/S در موقعیت‌هایی کاربرد ویژه دارد که P/E مفید نیست.

شرکت‌هایی که هنوز سودده نشده‌اند (مثل استارتاپ‌ها)
شرکت‌هایی با سود بسیار متغیر یا دوره‌ای
مقایسه شرکت‌های یک صنعت در مرحله رشد
شرکتی که سودش موقتاً به خاطر توقف تولید یا قطعی انرژی افتاده، ولی فروش و ظرفیتش سر جایش است

در بازار تورمی ۱۴۰۵ P/S یک تله هم دارد. فروش شرکت‌ها با تورم و نرخ ارز بالا می‌رود، ولی سود لزوماً هم‌قدم آن بالا نمی‌رود. طبق گزارش‌های منتشرشده، حاشیه سود خالص همراه اول در بهار ۱۴۰۵ حدود ۶ درصد بود، یعنی از هر ۱۰۰ تومان فروش ۶ تومان سود ماند. پس رشد درآمد را همیشه باید کنار حاشیه سود خواند. برای بانک‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری هم «فروش» معنای روشنی ندارد و P/S به کارشان نمی‌آید.

P/S پایین همیشه ارزانی نیست
در مثال بالا شرکت ب P/S کمتری داشت، اما چون از هر ۱۰۰ تومان فروش فقط ۴ تومان سود می‌ماند، برای هر تومان سود گران‌تر بود. قیمت یک سهم گاهی به خاطر بی‌ثباتی سود، بدهی سنگین یا مشکل ساختاری پایین است. پیش از هر نتیجه، حاشیه سود و بدهی شرکت را هم ببینید.

نسبت P/CF یا قیمت به جریان نقدی، واقعی‌ترین سنجه ارزش

نسبت P/CF (Price to Cash Flow) از تقسیم ارزش بازار شرکت بر جریان نقدی عملیاتی ۱۲ ماهه به دست می‌آید. بسیاری از تحلیلگران حرفه‌ای این نسبت را از P/E مفیدتر می‌دانند.

فرمول نسبت P/CF قیمت به جریان نقدی

در یک محاسبه‌ی ساده‌شده، جریان نقدی هر سهم طبق فرمول زیر به دست می‌آید. تحلیلگران حرفه‌ای معمولاً جریان نقدی عملیاتی را مستقیم از صورت جریان وجوه نقد برمی‌دارند.

جریان نقدی هر سهم = سود هر سهم + (استهلاک دارایی‌های مشهود و نامشهود ÷ تعداد سهام شرکت)

چرا P/CF از P/E بهتر است

دستکاری سخت‌تر. جریان نقدی را سخت‌تر می‌توان با ترفندهای حسابداری دستکاری کرد، اما سود خالص راحت‌تر قابل مدیریت است.
حذف اثر استهلاک. روش‌های مختلف استهلاک می‌توانند سود را تحت تأثیر قرار دهند؛ جریان نقدی این تأثیر را خنثی می‌کند.
مقایسه بین‌المللی. برای مقایسه شرکت‌های کشورهای مختلف که قوانین حسابداری متفاوتی دارند، P/CF ابزار بهتری است.
پیش‌بینی بهتر توانایی پرداخت. جریان نقدی نشان می‌دهد شرکت واقعاً چقدر پول تولید می‌کند.

نسبت P/B یا قیمت به ارزش دفتری، ابزار تشخیص سهام زیر ارزش

نسبت P/B (Price to Book Value) از تقسیم قیمت بازار هر سهم بر ارزش دفتری آن به دست می‌آید.

فرمول نسبت P/B در نسبت‌های ارزش بازار

ارزش دفتری هر سهم چیست

ارزش دفتری هر سهم = مجموع حقوق صاحبان سهام ÷ تعداد کل سهام

این عدد حقوق صاحبان سهام طبق ترازنامه را به ازای هر سهم نشان می‌دهد. با مبلغ واقعی انحلال یکی نیست، چون دارایی‌ها اغلب به بهای تاریخی ثبت شده‌اند. برای همین به آن ارزش تاریخی یا ترازنامه‌ای شرکت هم می‌گویند.

مثال عددی ساده برای نسبت P/B

فرض کنید حقوق صاحبان سهام شرکتی ۱۰,۰۰۰ میلیارد تومان و تعداد سهامش ۲ میلیارد باشد. ارزش دفتری هر سهم ۵,۰۰۰ تومان می‌شود. اگر قیمت بازار ۷,۵۰۰ تومان باشد، P/B برابر ۱٫۵ است، یعنی بازار برای هر ۱ تومان ارزش دفتری ۱٫۵ تومان می‌دهد. اگر قیمت به ۴,۰۰۰ تومان برسد، P/B به ۰٫۸ می‌رسد و بازار شرکت را کمتر از دفترش می‌سنجد.

اینکه ۱٫۵ گران است یا ارزان، به بازده حقوق صاحبان سهام یا ROE بستگی دارد. اگر سود هر سهم همین شرکت ۱,۲۵۰ تومان باشد، ROE برابر ۲۵ درصد (۱,۲۵۰ ÷ ۵,۰۰۰) و P/E حدود ۶ است، پس P/B برابر ۱٫۵ برای چنین شرکتی منطقی است. اما اگر سود هر سهم فقط ۲۵۰ تومان باشد، ROE تنها ۵ درصد است و P/E به ۳۰ می‌رسد، یعنی همان P/B گران است. رابطه‌ی ساده‌ی P/B برابر P/E ضرب در ROE همین را نشان می‌دهد، به شرط اینکه P/E و ROE از همان سود و همان ارزش دفتری آمده باشند.

تفسیر نسبت P/B

P/B کمتر از ۱. بازار دارد کمتر از ارزش دفتری شرکت پرداخت می‌کند. این ممکن است نشانه سهم ارزان‌قیمت (Undervalued) باشد یا نشانه مشکلات بنیادی جدی در شرکت.
P/B بین ۱ تا ۳. محدوده معمول برای اکثر صنایع در بازارهای جهانی؛ در بورس ایران به صنعت و تجدید ارزیابی دارایی‌ها بستگی دارد
P/B بالاتر از ۳. بازار انتظار سودآوری بسیار بالا یا رشد چشمگیر دارد

کِی P/B مفیدتر است

نسبت P/B در شرایطی که EPS شرکت منفی، بسیار متغیر یا غیرمعمول (خیلی بزرگ یا کوچک) است، ابزار بسیار مفیدی می‌شود. در این موارد، ارزش دفتری که معمولاً مثبت و پایدار است، می‌تواند مبنای بهتری برای ارزیابی باشد. در بورس ایران P/B را بیشتر برای بانک‌ها، هلدینگ‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری می‌بینید، چون دارایی اصلی‌شان سهام و دارایی مالی است.

P/B در بورس ایران
در تورم ایران، دارایی‌های ثابت شرکت‌ها اغلب با قیمت‌های قدیمی در ترازنامه مانده‌اند و ارزش دفتری از ارزش جایگزینی خیلی کمتر است. برای همین P/B پایین الزاماً ارزانی نیست و گاهی فقط یعنی دارایی‌ها به قیمت تاریخی ثبت شده‌اند. از آن طرف، وقتی شرکتی دارایی‌هایش را تجدید ارزیابی می‌کند، ارزش دفتری یک‌باره بالا می‌رود و P/B پایین می‌آید بی‌آنکه چیزی در کسب‌وکار عوض شده باشد. پس P/B را قبل و بعد از تجدید ارزیابی مقایسه نکنید.

مقایسه نسبت‌های ارزش بازار و اینکه کدام را کِی استفاده کنیم

نسبت	بهترین کاربرد	محدودیت اصلی	مناسب برای
P/E	مقایسه سریع سهام هم‌صنعت	رشد را در نظر نمی‌گیرد	شرکت‌های سودده با EPS پایدار
PEG	مقایسه سهام با رشدهای مختلف	به دقت پیش‌بینی رشد وابسته	شرکت‌های رشدی
P/S	شرکت‌های بدون سود یا سود متغیر	سودآوری را نادیده می‌گیرد	استارتاپ‌ها، شرکت‌های رشدی
P/CF	مقایسه بین‌المللی و بین‌صنعتی	محاسبه پیچیده‌تر	شرکت‌های با استهلاک بالا
P/B	شرکت‌های با EPS منفی یا متغیر	دارایی‌های نامشهود را نادیده می‌گیرد	بانک‌ها، هلدینگ‌ها، شرکت‌های سرمایه‌گذاری

نسبت‌های ارزش بازار را در کدال و بورس ایران کجا پیدا کنیم

اول باید بدانید داده‌ی هر نسبت را از کجا بیاورید. داده‌ها را می‌شود از این منبع‌ها گرفت.

قیمت سهم. از سایت tsetmc.com (مدیریت فناوری بورس) یا اپلیکیشن‌های کارگزاری‌ها
EPS (سود هر سهم). از گزارش‌های پیش‌بینی سود و صورت‌های مالی در سامانه کدال (codal.ir)
فروش سالانه. از صورت سود و زیان شرکت در کدال (بخش درآمد عملیاتی)
جریان نقدی عملیاتی. از صورت جریان وجوه نقد در گزارش‌های مالی کدال
ارزش دفتری. از ترازنامه شرکت (بخش حقوق صاحبان سهام) در کدال

بسیاری از سایت‌ها و اپلیکیشن‌های تحلیلی ایرانی این نسبت‌ها را آماده محاسبه و نمایش می‌دهند. اگر یک بار محاسبه‌ی دستی را انجام دهید، فهمتان از عدد آماده عمیق‌تر می‌شود. مثلاً P/S یک شرکت را از روی صورت سود و زیان خودتان حساب کنید و با عددی که سایت نشان می‌دهد مقایسه کنید.

نسبت‌های ارزش بازار را هوشمندانه به کار ببرید

نسبت‌های مالی ارزش بازار ابزارهای قدرتمندی هستند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی کافی نیستند. بهترین رویکرد استفاده ترکیبی از این نسبت‌هاست و ترتیب پیشنهادی ما این است.

ابتدا با P/E یک تصویر کلی از ارزش‌گذاری بگیرید
با PEG بررسی کنید که آیا این P/E با رشد شرکت توجیه دارد
با P/CF بسنجید که آیا سود شرکت واقعی است یا کاغذی
اگر سود شرکت ناپایدار یا منفی است، P/S را همراه با حاشیه سود نگاه کنید
با P/B حاشیه ایمنی سرمایه‌گذاری را بسنجید
همه این‌ها را با میانگین صنعت و رقبا مقایسه کنید

هیچ نسبتی به تنهایی کافی نیست. یک تحلیلگر خوب این نسبت‌ها را کنار تحلیل کیفی، یعنی مدیریت، مزیت رقابتی و چشم‌انداز صنعت، و وضعیت اقتصاد کلان می‌سنجد. نسبت‌ها ابزارند و حکم نهایی را نمی‌دهند.

سلب مسئولیت
مطالب این صفحه آموزشی است و توصیه‌ی خرید یا فروش هیچ سهمی نیست. مثال‌های عددی ساده‌شده‌اند و عددهای بازار از گزارش‌های منتشرشده گرفته شده و ممکن است با آمار رسمی فرق داشته باشند. پیش از هر تصمیم مالی، صورت‌های مالی شرکت را در کدال بخوانید و در صورت نیاز با مشاور دارای مجوز مشورت کنید.