خرید سهام در بورس این روزها دوباره سؤال خیلی‌هاست. بازار بعد از ۸۰ روز تعطیلی باز شده و شاخص کل از آخرین روز معامله‌ی پیش از تعطیلی تا همین مهر بیش از دو برابر شده است. مسیر خرید همان چهار قدم همیشگی است، یعنی سجام، کارگزاری، کد بورسی و ثبت سفارش، و با یک گوشی و چند روز وقت تمام می‌شود. این صفحه هر قدم را با قواعد امروز بازار توضیح می‌دهد، از ساعت معاملات و حداقل سفارش تا دامنه‌ی نوسان ۳ درصد، و آخرش می‌گوید پیش از اولین سفارش چه چیزی را نگاه کنید.
یک نکته مهم قبل از شروعدر بورس «سهام» می‌خرید، نه خود «بورس» را. بورس یک بازار است و شما در آن سهام شرکت‌های مختلف را می‌خرید. پس اگر کسی گفت «بورس خریده‌ام»، منظورش سهام یا واحد صندوق است.
چرا اصلاً باید در بورس سرمایه‌گذاری کنیم
قبل از اینکه بگوییم چطور سهام بخریم، باید بدانیم چرا این کار ارزش دارد. بسیاری از مردم پس‌اندازشان را در بانک نگه می‌دارند، اما وقتی تورم بالاست ارزش واقعی آن پول هر سال کمتر می‌شود. تورم نقطه‌به‌نقطه‌ی شهریور ۱۴۰۵ طبق گزارش بانک مرکزی ۸۳٫۸ درصد بود، یعنی پولی که یک سال پیش ۱۰۰ تومان کالا می‌خرید، حالا تقریباً ۵۴ تومان کالا می‌خرد. بازار سهام یکی از ابزارهایی است که می‌تواند ارزش پول را در برابر این فرسایش نگه دارد، هرچند تضمینی در کار نیست. اگر می‌خواهید بدانید بورس در سال‌های پیش‌رو در برابر تورم چه مسیرهایی دارد، پیش‌بینی بورس را ببینید.
مقایسه بازدهی بورس با سایر بازارهای ایران
نمودار زیر متوسط رشد سالانه بازارهای مختلف ایران از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۶ را نشان می‌دهد.
جدول متوسط رشد نرخ سالانه از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۹۶
همان‌طور که می‌بینید، بورس با اختلاف چشمگیری بهترین بازده را در این ۲۶ سال داشته است. حالا بازه‌ی ۱۰ ساله را هم می‌بینیم.
در فاصله آبان ۱۳۸۸ تا آبان ۱۳۹۸، بورس با ثبت ۲۳۸۲ درصد بازدهی حتی از سکه هم پیشی گرفت. این عدد نشان می‌دهد بورس در دوره‌های رونق چه می‌تواند بکند.
بازدهی بازارهای مالی در نیمه نخست سال ۱۳۹۸
در نیمه اول ۱۳۹۸، بورس ۶۹ درصد سود داد، در حالی که مسکن تنها ۱۷ درصد رشد کرد.
این عددها مال دوره‌های رونق‌اند و برای خرید امروز راهنمای کامل نیستند. اگر تورم را کم کنیم، شاخص کل در هر یک از پنج سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بازده واقعی منفی داشت، بین منفی ۱۰ تا منفی ۲۶ درصد. این محاسبه‌ی ماست با شاخص قیمت مصرف‌کننده‌ی بانک مرکزی. بعد، از ۶ اسفند ۱۴۰۴ تا ۲۸ مهر ۱۴۰۵، شاخص کل ۱۲۳ درصد بالا رفت. بورس می‌تواند سال‌ها از تورم عقب بماند و یک‌جا جبران کند، و کسی که امروز می‌خرد باید برای هر دو حالت آماده باشد.
مزایا و معایب سرمایه‌گذاری در بورس
مثل هر سرمایه‌گذاری دیگری، بورس هم دو روی سکه دارد.
یک نکته‌ی جانبی هم هست. در بورس ابزاری به نام فروش استقراضی وجود دارد که با آن می‌شود از افت قیمت سود کرد. زیان آن سقف ندارد، و اینکه الان برای کدام نمادها و در کدام کارگزاری‌ها فعال است را باید از خود کارگزاری بپرسید. برای شروع لازم نیست سراغش بروید.
مفاهیم پایه بورس که قبل از خرید باید بدانید
قبل از ورود به بازار، باید با چند مفهوم کلیدی آشنا شوید. این‌ها را یاد بگیرید تا هنگام معامله گیج نشوید.
سهام چیست و چرا ارزش دارد
تصور کنید یک شرکت بزرگ مثل «پالایش نفت بندرعباس» (با نماد شبندر) می‌خواهد ارزش کل دارایی‌هایش را بین مردم تقسیم کند. سازمان بورس این ارزش را به تعداد بسیار زیادی واحد کوچک تقسیم می‌کند. هر واحد، یک سهم نام دارد.
مثلاً شبندر به ۲۶ میلیارد و ۶۸۸ میلیون سهم تقسیم شده. وقتی شما یک سهم شبندر می‌خرید، در واقع صاحب بخش بسیار کوچکی از این شرکت می‌شوید. اگر شرکت سود کند، شما هم سود می‌کنید؛ اگر ضرر کند، قیمت سهامتان پایین می‌آید.
نکته کلیدیهمه سهام یک شرکت در بورس عرضه نمی‌شود. معمولاً بخش محدودی (مثلاً ۱۰ تا ۳۰ درصد) از سهام آزادانه در بازار خرید و فروش می‌شود که به آن «شناوری سهام» می‌گویند.
نماد بورسی چیست
هر شرکت بورسی یک اسم کوتاه دارد که «نماد» نامیده می‌شود. نمادها معمولاً از دو بخش ساخته می‌شوند.
- حرف اول صنعت را نشان می‌دهد (مثلاً «خ» برای خودرو، «ش» برای شیمیایی و پتروشیمی، «و» برای بانک و مؤسسه مالی)
- بقیه حروف بخشی از نام شرکت‌اند
مثلاً ساختار این سه نماد را ببینید.
- خساپا = شرکت سایپا (صنعت خودرو)
- شبندر = پالایش نفت بندرعباس (صنعت پتروشیمی)
- وبملت = بانک ملت (صنعت بانکداری)
کارگزاری چیست
شما نمی‌توانید مستقیم از بورس سهام بخرید؛ باید از طریق یک کارگزاری اقدام کنید. کارگزاری شرکتی است که مجوز رسمی از سازمان بورس دارد و نقش واسطه بین شما و بازار را بازی می‌کند. کارگزاری در قیمت سهام دخالتی ندارد، فقط بستر خرید و فروش را برایتان فراهم می‌کند و در ازای این کار کارمزد کمی دریافت می‌کند.
شاخص کل بورس چیست
شاخص کل عددی است که وضعیت کلی بازار بورس را نشان می‌دهد. فکر کنید مثل «دمای هوا» برای کل اقتصاد بورس است. اگر شاخص مثبت باشد، یعنی به‌طور میانگین اکثر سهم‌ها رشد کرده‌اند. اگر منفی باشد، یعنی بیشتر سهم‌ها افت داشته‌اند.
شاخص مثبت یعنی همه‌ی سهم‌ها مثبت نیستنداشتباه رایج این است که خیلی‌ها فکر می‌کنند اگر شاخص مثبت باشد، سهم آن‌ها هم مثبت است. اما شرکت‌های بزرگ مثل بانک‌ها و پتروشیمی‌ها تأثیر بیشتری روی شاخص دارند (نمادهای شاخص‌ساز). ممکن است شاخص مثبت باشد ولی سهم شما منفی باشد یا برعکس.
تحلیل تکنیکال و بنیادی، دو ابزار اصلی انتخاب سهام
دو سؤال اصلی در بورس وجود دارد، «چه سهمی بخرم؟» و «چه وقت بخرم؟». برای پاسخ به این سؤال‌ها دو روش اصلی هست.
بهترین رویکرد برای اکثر سرمایه‌گذاران، ترکیب هر دو روش (تکنوفاندامنتال) است، یعنی ابتدا سهم ارزنده را با تحلیل بنیادی پیدا کنید، سپس با تحلیل تکنیکال بهترین نقطه ورود را انتخاب کنید.
مراحل خرید سهام در بورس به‌صورت گام‌به‌گام
برای خرید سهام در بورس، چه اولین سهمتان باشد چه دهم، باید چهار گام اصلی را طی کنید.
- ثبت‌نام در سامانه سجام و احراز هویت
- انتخاب کارگزاری و دریافت کد بورسی
- دریافت کد آنلاین و شارژ حساب
- جستجو، تحلیل و خرید سهام
گام اول، ثبت‌نام در سامانه سجام
سجام مخفف «سامانه جامع اطلاعات مشتریان» است. سازمان بورس این سامانه را برای احراز هویت سرمایه‌گذاران و مبارزه با پول‌شویی راه‌اندازی کرده است. ثبت‌نام در سجام برای همه اشخاص اجباری است و اولین قدم خرید سهام در بورس به حساب می‌آید.
مراحل ثبت‌نام در سجام
- به سایت سجام (sejam.ir) مراجعه کنید
- گزینه «ثبت‌نام» را انتخاب کنید
- شماره موبایل خود را وارد کرده و کد تأیید را دریافت کنید
- اطلاعات هویتی، آدرس، شغل و شماره شبا را تکمیل کنید
- هزینه ثبت‌نام (حدود ۱۰ هزار تومان) را پرداخت کنید
- احراز هویت غیرحضوری (آنلاین) یا مراجعه به دفاتر پیشخوان دولت
برای ثبت‌نام کارت ملی، شناسنامه و شماره شبای حساب بانکی لازم دارید.
گام دوم، انتخاب کارگزاری و دریافت کد بورسی
پس از احراز هویت در سجام، نوبت انتخاب کارگزاری است. در ایران کارگزاری‌های متعددی فعالیت دارند. هنگام انتخاب به این معیارها توجه کنید.
- کیفیت اپلیکیشن موبایل (سرعت، سادگی)
- پشتیبانی مشتری (تلفنی و آنلاین)
- میزان کارمزد معاملات
- امکانات تحلیلی ارائه‌شده
مدارک لازم برای دریافت کد بورسی افراد حقیقی
- اصل و کپی شناسنامه (صفحه اول و توضیحات)
- اصل و کپی کارت ملی (پشت و رو)
- شماره حساب بانکی و شماره شبا
- تکمیل فرم مشخصات اشخاص حقیقی
- تکمیل فرم درخواست کد معاملاتی آنلاین
معمولاً ۲ تا ۳ روز کاری پس از تکمیل مدارک، کد بورسی برایتان صادر می‌شود. بیشتر کارگزاری‌ها امروز همین مراحل را کاملاً آنلاین انجام می‌دهند و کپی کاغذی نمی‌خواهند، پس پیش از رفتن سراغ شعبه از کارگزاریتان بپرسید.
درباره محدودیت سنیافراد بالای ۱۸ سال می‌توانند کد بورسی آنلاین دریافت کنند. والدین می‌توانند برای فرزندان زیر ۱۸ سال هم کد بگیرند، اما این افراد تا رسیدن به ۱۸ سال فقط کد آفلاین دارند و معامله آنلاین برایشان فعال نیست.
گام سوم، دریافت کد آنلاین و شارژ حساب برای خرید سهام در بورس
پس از صدور کد بورسی، کارگزاری یک نام کاربری و رمز عبور برای سامانه معاملات آنلاین به آدرس ایمیلتان ارسال می‌کند. با این اطلاعات می‌توانید وارد پنل معاملاتی شوید.
برای شارژ حساب این مراحل را بروید.
- وارد پنل کارگزاری خود شوید
- به بخش «واریز وجه» بروید
- با کارت عضو شبکه شتاب، مبلغ مورد نظر را واریز کنید
حداقل مبلغ برای معامله آنلاینطبق ابلاغیه‌ی سازمان بورس در فروردین ۱۳۹۹، حداقل ارزش هر سفارش خرید آنلاین ۵ میلیون ریال، یعنی ۵۰۰ هزار تومان است. اگر این عدد بعداً عوض شده باشد، آن را در پنل کارگزاریتان می‌بینید، پس پیش از واریز یک نگاه به آن بیندازید. مثلاً با ۴۰۰ هزار تومان در حساب، سفارش خریدتان ثبت نمی‌شود، مگر در روز عرضه اولیه که این حداقل برقرار نیست.
گام چهارم، خرید سهام در بورس به‌صورت آنلاین
بازار سهام از شنبه تا چهارشنبه، هر روز از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ باز است. بورس تهران در اطلاعیه‌ی ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ اعلام کرد که پایان جلسه از شنبه ۱۶ خرداد دوباره ۱۲:۳۰ می‌شود. در این بازه می‌توانید سهام بخرید یا بفروشید. مراحل خرید آنلاین این است.
- وارد سامانه معاملاتی کارگزاری خود شوید
- نام نماد مورد نظر را در کادر جستجو وارد کنید
- روی نماد کلیک کنید تا صفحه اطلاعات آن باز شود
- قیمت لحظه‌ای، بازه مجاز روز، صف خرید و فروش را بررسی کنید
- تعداد سهام و قیمت پیشنهادی خود را وارد کنید
- روی دکمه «خرید» کلیک کنید
تصویر بالا نمونه صفحه معاملات نماد «شتران» (پالایش نفت تهران) را نشان می‌دهد. در سمت راست اطلاعات لحظه‌ای و در سمت چپ صف خریداران و فروشندگان قابل مشاهده است. در میانه، فرم ثبت سفارش قرار دارد که تعداد و قیمت را در آن وارد می‌کنید.
نحوه کار مکانیزم خرید و فروش در بورس
بازار بورس شبیه یک حراجی است.
- اگر می‌خواهید بخرید، هر کس قیمت بالاتری پیشنهاد دهد، زودتر به سهم می‌رسد. اگر در صف خریداران باشید، باید منتظر بمانید تا نوبتتان برسد.
- اگر می‌خواهید بفروشید، هر کس قیمت پایین‌تری پیشنهاد دهد، زودتر سهامش فروخته می‌شود. صف فروشندگان هم به همین شکل مدیریت می‌شود.
قواعد امروز برای خرید سهام در بورس
چند قاعده‌ی بازار در یک سال گذشته عوض شده یا در عمل مهم‌تر شده است. جدول زیر همان‌هایی را کنار هم می‌گذارد که هنگام خرید سهام در بورس روی سفارش و فروش بعدی شما اثر دارند.
این قاعده‌ها ممکن است دوباره عوض شوند، پس عدد همان روز را از پنل کارگزاریتان ببینید.
مهم‌ترین نکته‌ی این جدول تعطیلی است. بازار در یک سال دو بار بسته شد و در هر دو بار نمی‌شد سهام را فروخت. این دلیل نمی‌شود که بورس را کنار بگذارید، ولی دلیل خوبی است که پولِ احتمالاً لازم در چند هفته‌ی آینده را در سهام نگه ندارید.
پیش از اولین سفارش در بازار امروزپیش از ثبت اولین سفارش سه چیز را نگاه کنید. سهم در صف خرید یا فروش نباشد، چون با دامنه‌ی ۳ درصد نمادی که در صف خرید قفل شده شاید همان روز به شما نرسد. پول را پله‌پله وارد کنید، مثلاً اگر قرار است ۱۰ میلیون تومان بگذارید، امروز بخشی را بخرید و بقیه را هفته‌ی بعد. نقدینگی چند هفته‌ی خودتان را هم بیرون از سهام نگه دارید، چون ممکن است بازار دوباره بسته شود.
روش‌های مختلف خرید سهام در بورس
علاوه بر روش آنلاین که محبوب‌ترین است، برای خرید سهام در بورس روش‌های دیگری هم وجود دارد.
برای اکثر افراد، روش آنلاین از طریق اپلیکیشن موبایل کارگزاری بهترین گزینه است.
خرید حضوری سهام در بورس
برای خرید حضوری، به شعبه کارگزاریتان مراجعه کنید و فرم خرید سهام را دریافت و تکمیل کنید. در این فرم باید نماد مورد نظر، تعداد سهام، قیمت پیشنهادی و بازه زمانی را مشخص کنید. توجه داشته باشید که موجودی کافی در حسابتان باشد.
خرید تلفنی سهام در بورس
با شماره تلفن کارگزاری تماس بگیرید و سفارش خود را ثبت کنید. قبل از تماس، حساب کارگزاریتان را به اندازه کافی شارژ کنید.
راهنمای انتخاب سهم برای خرید سهام در بورس
«چه سهمی بخرم؟» مهم‌ترین سؤالی است که هر مبتدی دارد. پیش از آنکه نماد انتخاب کنید و پول بگذارید، یک فرآیند تحلیل منطقی وجود دارد.
فرآیند ۵ مرحله‌ای تحلیل برای انتخاب سهام
- اول اخبار اقتصادی جهانی را تحلیل کنید. اخبار بزرگ مثل تغییر قیمت نفت، جنگ یا تحریم روی بازار تأثیر می‌گذارد. مثلاً اگر قیمت نفت جهانی بالا رود، سهام پتروشیمی‌ها رشد می‌کنند.
- بعد اقتصاد داخلی را تحلیل کنید و نرخ ارز، نرخ تورم و سیاست‌های دولت را رصد کنید. رشد نرخ ارز معمولاً به نفع شرکت‌های صادرات‌محور است.
- سپس وضعیت صنعت را ببینید و بپرسید کدام صنعت الان در ایران وضعیت بهتری دارد، پتروشیمی، خودرو، بانک یا داروسازی.
- بعد بنیاد شرکت را بررسی کنید و با سامانه کدال (codal.ir) گزارش‌های مالی را ببینید. آیا ارزش ذاتی سهم از قیمت فعلی بیشتر است؟
- آخر سر نمودار قیمتی نماد را تحلیل کنید تا بهترین نقطه ورود را پیدا کنید.
برای سنجیدن گران یا ارزان بودن کل بازار هم می‌توانید به نسبت قیمت به سود نگاه کنید. این نسبت در شهریور ۱۴۰۴ حدود ۵ بود و در اوایل مهر ۱۴۰۵ حدود ۹ گزارش شد. یعنی بازار دیگر آن‌قدر ارزان نیست که شهریور ۱۴۰۴ بود. روش خواندنش را در مقاله‌ی نسبت P/E چیست توضیح داده‌ایم.
عرضه اولیه برای مبتدیاناگر تازه‌کارید، عرضه اولیه‌ها را هم بشناسید. عرضه اولیه یعنی اولین بار که سهام یک شرکت در بورس به عموم فروخته می‌شود. این سهم‌ها معمولاً با تخفیف نسبت به ارزش برآوردی عرضه می‌شوند و برای یادگیری پلتفرم معاملاتی فرصت خوبی‌اند. ولی سود روزهای اول تضمین‌شده نیست و به همه‌ی متقاضیان هم سهم نمی‌رسد.
با چه مبلغی خرید سهام در بورس را شروع کنیم
حداقل ارزش هر سفارش آنلاین ۵۰۰ هزار تومان است. اما سؤال این است که برای شروع چقدر واریز کنیم؟
ما چند توصیه داریم.
- با مبلغی شروع کنید که از دست دادنش به زندگیتان آسیب نمی‌زند
- هرگز با پول قرضی یا سرمایه ضروری زندگی وارد بورس نشوید
- حرفه‌ای‌ها هم به صورت «پله‌ای» وارد سهم می‌شوند؛ یعنی همه سرمایه را یک‌جا نمی‌خرند
- با کسب تجربه و سود، به تدریج سرمایه‌گذاری را افزایش دهید
اگر نمی‌خواهید خودتان نماد انتخاب کنید، صندوق‌های سرمایه‌گذاری راه دیگری برای ورود با پول کم هستند.
با وام و قرض وارد بورس نشویدهیچگاه با وام، قرض یا پول مورد نیاز زندگی در بورس سرمایه‌گذاری نکنید. بورس بازاری است که نوسان دارد و ممکن است سرمایه شما مدتی در منفی باشد. این فشار روانی تصمیم‌گیری را خراب می‌کند و منجر به زیان بیشتر می‌شود.
منابع مفید برای تحلیل و پیگیری بازار
برای تحلیل و پیگیری بازار، این سامانه‌های رسمی را بشناسید.
مسیر خرید اولین سهم شما در یک نگاه
مسیر شما در یک نگاه۱. ثبت‌نام در سجام و احراز هویت | ۲. انتخاب کارگزاری و ارائه مدارک | ۳. دریافت کد بورسی (۲ تا ۳ روز کاری) | ۴. دریافت کد آنلاین از ایمیل | ۵. شارژ حساب کارگزاری | ۶. انتخاب سهام با تحلیل یا مشاوره | ۷. ثبت سفارش و خرید اولین سهام
خرید سهام در بورس دیگر کار پیچیده یا دور از دسترسی نیست. با یک گوشی هوشمند و کمی صبر برای مراحل اداری، می‌توانید در کمتر از یک هفته آماده‌ی اولین معامله باشید.
اما فراموش نکنید، خرید سهام آسان است؛ انتخاب سهم درست هنر است. برای موفقیت پایدار در بازار بورس باید تحلیل بنیادی و تکنیکال را یاد بگیرید. با مبلغ کم شروع کنید، از تجربه‌ی خودتان یاد بگیرید و به مرور سرمایه‌گذاری را بیشتر کنید. برای این یادگیری، آموزش بورس از صفر تا صد قدم بعدی خوبی است.
سلب مسئولیتاین صفحه آموزشی است و توصیه‌ی خرید یا فروش هیچ نماد مشخصی نیست. قیمت سهام می‌تواند هر روز پایین بیاید و بازار گاهی چند هفته بسته می‌ماند، پس فقط با پولی وارد شوید که تا مدتی به آن نیاز ندارید. مثلاً پول اجاره یا قسط ماه بعد را سراغ سهام نبرید.