تاثیر افزایش قیمت بنزین فقط به جیب کسی که باک می‌زند نمی‌رسد؛ از کرایهٔ تاکسی و پیک تا قیمت خدمات و کالاهای روزمره هم کم‌کم بالا می‌رود. از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ نرخ سوم بنزین، یعنی بنزینی که با کارت جایگاه یا بعد از ۱۱۰ لیتر سهمیهٔ ماهانه می‌گیرید، از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان رسیده و نرخ‌های ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومانی سهمیه همان مانده‌اند. این صفحه می‌گوید با این تغییر چه چیزهایی گران می‌شود، هزینهٔ یک خانوار معمولی و یک راننده یا حومه‌نشین پرمصرف چقدر فرق می‌کند، و دلار، بورس و مسکن را باید از کدام راه دنبال کرد.
خلاصه برای کسی که عجله داردتا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ بنزین سه نرخ دارد. ۶۰ لیتر اول ماهانه ۱۵۰۰ تومان است، ۵۰ لیتر بعدی ۳۰۰۰ تومان و بقیه یا هر سوخت‌گیری با کارت جایگاه ۱۰ هزار تومان. به گفتهٔ مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی و معاون وزیر نفت، سهمیهٔ ۱۱۰ لیتری نیاز حدود ۸۵ درصد مردم را می‌پوشاند. پس بیشتر خانوارها قیمت پمپ را بالاتر نمی‌بینند و گرانی را از کرایه و قیمت خدمات حس می‌کنند. برای دلار، بورس و مسکن، بنزین یکی از عامل‌هاست و مسیر اصلی را همان سناریوهای پیلارهای ما نشان می‌دهد.
قیمت بنزین الان چند است و از کی عوض شد
تا نیمهٔ آذر ۱۴۰۴ بنزین دو نرخ داشت، ۱۵۰۰ تومان برای سهمیه و ۳۰۰۰ تومان برای بنزین آزاد. از نیمهٔ دوم آذر نرخ سومی به قیمت ۵۰۰۰ تومان اضافه شد. سخنگوی دولت چند روز پیش از اجرا خبر داد که از بامداد سه‌شنبه ۱۷ شهریور همین نرخ سوم ۱۰ هزار تومان می‌شود و قیمت سهمیهٔ اول و دوم ثابت می‌ماند.
گزارش‌های منتشرشده بعد از اعلام دولت نوشته‌اند نرخ سوم به خودروهای دولتی و خودروهای تازه‌ثبت‌شده با ارزش بالا (در یک گزارش، بیش از یک میلیارد تومان) هم می‌رسد. در بعضی گزارش‌ها از خودروهای مناطق آزاد هم نام برده شده است. جزئیات اجرایی را همیشه از جایگاه یا اطلاعیهٔ شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی دوباره بپرسید. وضع بالا تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ است و اگر نرخ‌ها دوباره عوض شود، این بخش را به‌روز می‌کنیم.
چرا دولت نرخ سوم را بالا برد
به گفتهٔ گزارش‌هایی که از زبان مسئولان نقل شده، در پنج ماه اول ۱۴۰۵ مصرف روزانهٔ بنزین حدود ۱۳۲ میلیون لیتر بود و تولید حدود ۱۲۲ میلیون لیتر. یعنی هر روز حدود ۱۰ میلیون لیتر باید وارد می‌شد، و واردات خرج ارز دارد. آسیب پالایشگاه‌ها در جنگ هم در همین گزارش‌ها کنار ماجرا آمده است.
درآمد اضافه کجا می‌رود
سخنگوی دولت گفته درآمد اضافی صرف معیشت مردم می‌شود و گزارشش منتشر خواهد شد. تا ۳۰ مهر نه رقم این درآمد را دیده‌ایم و نه روش پرداختش را. در تجربهٔ کشورهایی که یارانهٔ انرژی را اصلاح کرده‌اند، اصلاح وقتی دوام آورده که بخشی از درآمدش مستقیم به خانوارهای کم‌درآمد برگشته است.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر کالاها، یعنی با گرانی بنزین چه چیزهایی گران می‌شود
جواب کوتاه این است که هر کاری که به رفت‌وآمد با خودروی سبک بسته است، کم‌کم گران‌تر می‌شود. اندازهٔ اثر برای هر خانواده فرق دارد، چون ۱۰ هزار تومان فقط به مصرف بالای ۱۱۰ لیتر و سوخت‌گیری با کارت جایگاه و چند گروه مشخص دیگر می‌رسد.
کامیون‌ها و اتوبوس‌های بین‌شهری بیشتر گازوئیل می‌سوزانند و این تغییر فقط به بنزین مربوط است. برای همین گرانی کالا از راه بنزین کندتر و کوچک‌تر از چیزی است که حرف‌های روز اول می‌گویند.
یک حساب ساده برای هزینهٔ ماهانهٔ شما
فرض کنید خودروی شما برای هر ۱۰۰ کیلومتر ۱۰ لیتر بنزین می‌خورد. دو نفر را کنار هم بگذاریم. اولی روزی ۲۵ کیلومتر در شهر می‌راند و ماهی ۲۶ روز کار می‌کند. دومی از حومه می‌آید، روزی ۱۶۰ کیلومتر رفت و برگشت دارد و ماهی ۲۲ روز.
راننده اول از ۱۱۰ لیتر بالاتر نمی‌رود و هزینه‌اش تغییر نکرده است. راننده دوم ۲۴۰ لیتر را با نرخ سوم می‌خرد و ماهی حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان بیشتر می‌دهد. مصرف خودروی شما و روزهای کارتان از این فرض‌ها فرق می‌کند، ولی همین دو ردیف نشان می‌دهد چرا اثر مستقیم بین خانوارها این‌قدر ناهمسان است.
سناریوهای تاثیر افزایش قیمت بنزین تا پایان ۱۴۰۵
اول مسیرهای خودِ قیمت بنزین را می‌گوییم، بعد جایشان را در سناریوهای دلار، بورس و مسکن نشان می‌دهیم.
سه مسیر برای خود بنزین
هیچ‌کس نمی‌داند دولت دوباره سراغ قیمت بنزین می‌رود یا نه. رئیس‌جمهور ۶ شهریور در گفت‌وگوی عمومی گفته نرخ سوم از ۱۰ هزار تومان بالاتر نمی‌رود، و گزارش دیگری از افزایش پلکانی برای بعضی گروه‌ها حرف زده است. ما برای بنزین احتمال عددی نمی‌دهیم، چون آماری پشتش نداریم، ولی سه مسیر را کنار هم می‌گذاریم.
تجربهٔ آبان ۱۳۹۸
برای اندازه‌گرفتن هزینهٔ اجتماعی یک اصلاح بزرگ، آبان ۱۳۹۸ را ببینید. آن‌وقت بنزین سهمیه‌ای از ۱۰۰۰ به ۱۵۰۰ تومان رسید و بنزین مازاد بر سهمیه ۳۰۰۰ تومان شد و اعتراض‌ها گسترده بود. از ۲۴ آبان تا ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ دلار آزاد حدود ۴۵ درصد و شاخص بورس بیش از سه برابر شد. ولی در همان ماه‌ها شوک کرونا و ورود پول به بورس هم بود، پس این عددها سهم بنزین نیستند.
جای بنزین در سناریوهای ما
در پیلارهای ما برای پایان ۱۴۰۵ سه مسیر داریم. احتمال‌ها برآورد خانه سرمایه است، نه پیش‌بینی قطعی.
بنزین در هیچ‌کدام از این سه سناریو عامل اصلی نیست. اگر نرخ‌ها دوباره بالا برود، به نظر ما بیشتر به فشار انتظارات تورمی در همان مسیر پایه یا تشدید اضافه می‌کند و جابه‌جایی سناریو را سریع‌تر نمی‌کند.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر دلار، از سه راه
دلار معمولاً زودتر از بقیهٔ بازارها به خبر قیمت واکنش نشان می‌دهد، ولی تاثیر افزایش قیمت بنزین ریشهٔ حرکت دلار نیست. این اثر از سه راه می‌آید.
راه اول، انتظارات تورمی و پناه بردن به ارز
به محض اینکه خبر جدی گرانی بنزین در بازار می‌پیچد، حتی پیش از اجرا، بخشی از مردم برای حفظ ارزش پولشان سراغ دلار می‌روند. این رفتار طبیعی در تاریخ بازارهای ایران بارها دیده شده و اندازه‌اش به حال‌وهوای همان روز بازار بستگی دارد.
راه دوم، هزینهٔ تولید و رقابت صادراتی
سهم بنزین در هزینهٔ تولید بیشتر کالاها کم است. اثرش از راه کرایه، رفت‌وآمد کارگر و دستمزد می‌آید و کند است. اگر هزینهٔ تمام‌شده بالا برود، صادرات غیرنفتی کمی گران‌تر و واردات کمی جذاب‌تر می‌شود.
راه سوم، نقدینگی ناشی از یارانهٔ جبرانی
اگر دولت درآمد اضافه را به شکل یارانهٔ نقدی پخش کند، پول بیشتری در دست مردم می‌ماند و بخشی از آن ممکن است به بازار دلار برسد. بنزین تنها یکی از محرک‌های دلار است و سهم نقدینگی، درآمد نفت و فضای سیاسی را در کنار آن در روند قیمت دلار سنجیده‌ایم.
در سری روزانهٔ خودمان از دلار بازار آزاد، در چهار روز بعد از اجرای نرخ تازه (۱۷ تا ۲۱ شهریور) دلار حدود ۳ درصد بالا رفت و تا ۲۸ مهر حدود ۱۷ درصد بالاتر از روز اجرا بود. در همین بازه خبرهای تنش و تحریم هم بود و سهم بنزین را نمی‌شود جدا کرد. قیمت امروز دلار را از صفحهٔ قیمت دلار ببینید.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر بورس، برندگان و بازندگان
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر بورس دو لایه دارد، واکنش روز اول و فرق بین صنعت‌ها. اما در ۱۴۰۵ قیمت بنزین از عامل‌های بزرگ بازار خیلی کوچک‌تر بوده است.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر بورس بعد از ۱۷ شهریور
شاخص کل از روز اجرا تا ۲۸ مهر حدود ۱۷ درصد بالا رفت و ۲۲ مهر به سقف تاریخی بسته‌شدن، حدود ۸٫۴ میلیون واحد، رسید. پس گرانی بنزین مسیر بازار را نبست. شاخص تقریباً هم‌پای دلار، که همان ۱۷ درصد بالا رفت، حرکت کرد و جنگ، دلار و تورم عامل‌های سنگین‌تری بودند. اثر این فشارها را کنار بقیه‌ی عوامل در سناریوهای بورس تا ۱۴۰۶ سنجیده‌ایم.
فرق صنعت‌ها
جدول زیر جهت احتمالی اثر را نشان می‌دهد و توصیهٔ خرید یا فروش هیچ سهمی نیست. برای هر گروه دلیل اثر را همراه نکته‌ای می‌آوریم که در ۱۴۰۵ کنارش باید دید.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر مسکن، چند لایه
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر مسکن از سه راه می‌رسد و هیچ‌کدام مستقیم و سریع نیست.
راه اول، هزینهٔ ساخت
هزینهٔ ساخت را در ۱۴۰۵ بیشتر دلار و مصالح بالا برده‌اند. شاخص نهاده‌های ساختمانی تهران در بهار ۱۴۰۵ نسبت به بهار سال قبل حدود ۱۰۷ درصد بالا رفت، یعنی تقریباً دو برابر شد؛ این عدد را مرکز آمار منتشر کرده و گزارش‌ها نقلش کرده‌اند. ماشین‌آلات سنگین و کامیون‌ها بیشتر گازوئیل می‌سوزانند، پس سهم بنزین در این جهش کوچک است.
راه دوم، جغرافیای تقاضا
در سال‌های اخیر خانواده‌های زیادی برای فرار از قیمت‌های شهری به حومه‌های دور مثل پرند، پردیس یا اندیشه رفته‌اند و حساب‌شان بر بنزین ارزان بود. همان حومه‌نشین جدول بالا ماهی حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان بیشتر می‌دهد. این هزینه می‌تواند به‌مرور چند اثر داشته باشد.
- تقاضا برای محله‌های نزدیک مرکز کار و ایستگاه مترو ممکن است بیشتر شود
- جذابیت زندگی در شهرهای اقماری برای کسانی که رفت‌وآمد روزانه دارند کمتر می‌شود
- اجاره در نزدیکی مترو و خطوط اتوبوس تندرو ممکن است زودتر بالا برود
این منطق قابل‌انتظار است و آماری که فقط اثر بنزین را جدا کند در دست نداریم. بازار هم هنوز کم‌جان است، چون بعد از جنگ تعداد معامله‌های تهران حدود ۱۵ تا ۲۵ درصد حد عادی مانده است. در چنین بازاری اثر هزینهٔ رفت‌وآمد کند و ضعیف خودش را نشان می‌دهد.
راه سوم، مسکن به‌عنوان پناهگاه تورم
در ایران مسکن همیشه یکی از ابزارهای حفظ ارزش در برابر تورم بوده است. اگر گرانی بنزین انتظارات تورمی را تندتر کند، بخشی از پول‌ها به سمت مسکن می‌رود و همین قیمت را بالا می‌برد. اینکه این فشار تورمی در ماه‌های پیش رو چه اثری بر قیمت مسکن می‌گذارد، در صفحه آینده قیمت مسکن با سناریوهای جداگانه بررسی شده است.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر تورم و اثر دومینو
بنزین کالای معمولی نیست، چون کار بسیاری از کالاها و خدمات به رفت‌وآمد وابسته است. افزایش قیمتش از یک نقطه شروع می‌شود و حلقه‌به‌حلقه به جاهای دیگر می‌رسد.
زنجیرهٔ اثر این‌طور پیش می‌رود. قیمت بنزین برای بخشی از مصرف‌کننده‌ها بالا می‌رود ← کرایهٔ تاکسی، پیک و وانت گران می‌شود ← هزینهٔ توزیع کالا بیشتر می‌شود ← قیمت خدمات و بعضی کالاها بالا می‌رود ← هزینهٔ زندگی سنگین‌تر می‌شود ← انتظار تورمی بیشتر می‌شود و بازار دارایی‌ها حساس‌تر.
برای اندازهٔ تاثیر افزایش قیمت بنزین بر تورم، رقم رسمی که سهم بنزین را جدا نشان بدهد ندیده‌ایم. تورم نقطه‌به‌نقطهٔ شهریور ۱۴۰۵ بر پایهٔ شاخص بانک مرکزی ۸۳٫۸ درصد بود و تورم همان ماه نسبت به مرداد ۳٫۹ درصد؛ در این عددها سهم بنزین جدا گزارش نشده. تعریف دقیق این عددها را در مقالهٔ تورم چیست آورده‌ایم.
چرا گران‌شدن بنزین مصرف را زیاد کم نمی‌کند
اگر قیمت بستنی دو برابر شود، مصرفش کم می‌شود. اگر قیمت نان دو برابر شود، مردم باز هم نان می‌خرند، چون جایگزینی ندارند. بنزین در ایران به نان شبیه‌تر است تا بستنی. چند دلیل این کم‌کشش بودن را توضیح می‌دهد.
- حمل‌ونقل عمومی در بیشتر شهرها جوابگوی رفت‌وآمد روزانه نیست.
- برای راننده‌های تاکسی، پیک‌ها و کسبهٔ کوچک، بنزین ابزار کار است.
- جایگزین عملی مثل خودروی برقی برای بیشتر مردم در دسترس نیست.
- شهرها پراکنده‌اند و زندگی، کار و خرید بدون خودرو سخت می‌شود.
سه نرخی بودن بنزین و خطر رانت
بنزین از آذر ۱۴۰۴ رسماً سه نرخ دارد و فاصلهٔ نرخ اول و سوم حالا بیش از شش برابر است، ۱۵۰۰ در برابر ۱۰ هزار تومان. هر جا یک کالا با چند قیمت فروخته شود، انگیزه برای رانت و جابه‌جایی قاچاق ساخته می‌شود. ایران این را در بازار ارز و خودرو دیده است. معاون وزیر نفت گفته است متقاضیان نرخ ۱۰ هزار تومانی در یک طرح آزمایشی با کارت بانکی احراز هویت می‌شوند و بر اساس سابقهٔ مصرف سوخت می‌گیرند.
چرا فاصلهٔ نرخ‌ها مهم استوقتی دلار چند نرخی شد، کسانی که به نرخ پایین‌تر دسترسی داشتند از فاصلهٔ قیمت‌ها سود بردند و فشار روی بازار آزاد بیشتر شد. در بنزین هم هرچه فاصلهٔ نرخ اول و سوم بیشتر شود، کنترل کارت و سهمیه مهم‌تر می‌شود. برای همین خوب است ببینید دولت گزارش اجرای کارت را چقدر منتشر می‌کند.
چه کسانی بیشترین فشار را حس می‌کنند
تاثیر افزایش قیمت بنزین برای همه یکسان نیست و بار اصلی روی دوش چند گروه مشخص می‌افتد.
- رانندگان تاکسی اینترنتی و پیک‌ها بخشی از بنزینشان را با نرخ سوم می‌خرند و درآمدشان با همان سرعت بالا نمی‌رود. برای تاکسی‌های اینترنتی سهمیهٔ اضافه تصویب شده، ولی اندازهٔ آن هنوز مشخص نیست.
- حومه‌نشین‌ها که ناچارند هر روز با خودروی شخصی رفت‌وآمد کنند، مصرفشان معمولاً از ۱۱۰ لیتر بالاتر است.
- وانت‌بارها و کسب‌وکارهای کوچک وابسته به توزیع مثل نانوایی، سوپرمارکت و رستوران، هزینهٔ تأمین و توزیع را بیشتر حس می‌کنند.
- دهک‌های پایین درآمدی که سهم بیشتری از درآمدشان خرج رفت‌وآمد می‌شود، گرانی کرایه را زودتر حس می‌کنند.
جبران تاثیر افزایش قیمت بنزین بر خانوارها
بحث اصلی فقط این نیست که بنزین گران می‌شود یا نه. این است که اگر گران می‌شود، چه جبرانی در کار است. در بیشتر کشورها اصلاح یارانهٔ انرژی وقتی دوام آورده که بخشی از درآمد آزادشده به خانوارهای آسیب‌پذیر برگشته است. روش‌هایی که کارشناسان معمولاً پیشنهاد می‌دهند این‌هاست.
- پرداخت نقدی به دهک‌های پایین
- سرمایه‌گذاری در مترو و اتوبوس تندرو
- تخصیص بخشی از درآمد به بیمه و درمان
- تسهیلات برای جایگزینی خودروهای پرمصرف و دوگانه‌سوز کردن
چه باید کرد
پرسش شما احتمالاً این است که با پول و هزینهٔ خودتان چه کنید. جواب برای خانه و برای سرمایه‌گذاری جدا است.
برای هزینهٔ خانه
- مصرف ماهانه‌تان را ببینید و با ۱۱۰ لیتر مقایسه کنید؛ اگر زیر آن هستید، قیمت پمپ برایتان عوض نشده.
- سوخت را با کارت شخصی خودتان بگیرید، چون سوخت‌گیری با کارت جایگاه نرخ سوم دارد.
- اگر نزدیک ۱۱۰ لیتر هستید، چند سفر کوتاه را با مترو یا خودروی مشترک انجام دهید.
- اگر با خودرو کار می‌کنید، تعرفه‌تان را با هزینهٔ تازه بازبینی کنید.
تاثیر افزایش قیمت بنزین بر سرمایه‌گذاری شما
تاثیر افزایش قیمت بنزین به‌تنهایی دلیل کافی برای جابه‌جایی سبد نیست. عامل‌های بزرگ‌تری مثل جنگ، تحریم و نقدینگی مسیر دلار، بورس و مسکن را تعیین می‌کنند، و جدول سناریوهای بالا همان را نشان می‌دهد. اگر می‌خواهید بازده واقعی گزینه‌ها را با هم مقایسه کنید، مقالهٔ بهترین سرمایه‌گذاری جای شروع است.
پرسش «قبل از گرانی بنزین چی بخریم» هم جواب ساده‌ای دارد. چیزی نیست که فقط به‌خاطر بنزین بشود ذخیره کرد، چون قیمت سهمیه‌ای عوض نشده و اثر تورمی بنزین کوچک و تدریجی است. اگر لاستیک یا سرویس خودرو را در هر صورت لازم دارید، می‌توانید جلو بیندازید، ولی خرید ترسی و هیجانی معمولاً گران‌تر تمام می‌شود.
سلب مسئولیتاین نوشته آموزشی است و توصیهٔ خرید یا فروش هیچ دارایی و سهمی نیست. وضع قیمت بنزین تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ از اعلام سخنگوی دولت و گزارش‌های منتشرشده نقل شده و ممکن است عوض شود. پیش از تصمیم مالی، نرخ‌ها را از جایگاه یا اطلاعیهٔ رسمی تأیید کنید و وضع خودتان را در نظر بگیرید.
نظر شما درباره این مقاله چیست؟
شما چه امتیازی میدهید؟