پول بدون پشتوانه را وقتی می‌شنوید که قیمت‌ها جهش کرده و کسی می‌گوید علتش چاپ پول است، و ناخودآگاه فکر می‌کنید زمانی پشت هر اسکناس طلا بوده که حالا نیست. جواب کوتاه این است که پول بدون پشتوانه، یا همان پول فیات، پولی است که ارزشش از قانون و اعتماد می‌آید و دولت آن را با طلا عوض نمی‌کند. امروز همهٔ پول‌های بزرگ دنیا همین‌اند، دلار هم، ریال هم. «چاپ پول» در خبرها یعنی پول تازه سریع‌تر از تولید به بازار می‌رسد، و وقتی پول از کالا جلو بزند، قیمت‌ها بالا می‌رود. در ادامه سازوکار تورم را با عددهای ایران و آمریکا می‌بینید و می‌خوانید پول چرا از طلا جدا شد. بعد فیات را با طلا و بیت‌کوین می‌سنجیم و می‌گوییم حذف چهار صفر و ارز دیجیتال بانک مرکزی چه چیزی را عوض می‌کنند و چه چیزی را نه.
پول بدون پشتوانه یا ارز فیات یعنی چه
پول فیات پولی است که دولت آن را رسمی اعلام کرده و طلا و نقره یا هیچ کالای دیگری پشتش نیست. ریال ایران و دلار آمریکا و یورو از نمونه‌های آن‌اند. ارزشش از اینجا می‌آید که قانون آن را وسیلهٔ رسمی پرداخت بدهی و مالیات می‌شناسد و همه انتظار دارند دیگران هم بپذیرند. اگر خود مفهوم پول را از ابتدا می‌خواهید، مقالهٔ پول چیست همان را شرح می‌دهد.
دلار هم پول بدون پشتوانه است؟
بله. دلار تا ۱۹۷۱ به طلا وصل بود، و از وقتی آمریکا دیگر آن را به طلا تبدیل نکرد، دلار هم مثل ریال فقط به قانون و اعتماد تکیه دارد. ولی بی‌پشتوانه بودن مانع نشد دلار بزرگ‌ترین پول ذخیرهٔ جهان بماند. طبق آمار صندوق بین‌المللی پول، سهم دلار از ذخایر ارزی جهان در فصل دوم ۲۰۲۶ برابر ۵۶٫۷۰ درصد بود.
بیشتر پول امروز اسکناس نیست
خیلی‌ها پول را همان اسکناسی می‌دانند که در کیفشان است. ولی اسکناس و سکهٔ رایج در آمریکا حدود ۱۰ درصد کل پول است. در ایران به کل پول نقدینگی می‌گویند و اسکناس و سکهٔ رایج در دست مردم حدود ۱٫۷ درصد آن است. بقیه رقمی در حساب بانکی است که با کارت یا موبایل دست‌به‌دست می‌کنید، پس فیات را با پول فیزیکی یکی نگیرید. چک و کارت اعتباری هم نوع دیگری از پول نیستند و فقط ابزار پرداخت‌اند. چک نامه‌ای است که به بانک می‌گوید از حساب شما پول بدهد، و کارت اعتباری وامی است که بانک به شما می‌دهد.
پشتوانهٔ پول امروز چیست
اگر طلا نیست، پول را دو چیز سر پا نگه می‌دارد که هیچ‌کدام کالا نیست. یکی شناخته شدن آن در قانون به‌عنوان وسیلهٔ رسمی پرداخت بدهی و مالیات و دیگری اعتماد مردم به اقتصاد و بانک مرکزی.
چاپ پول بدون پشتوانه یعنی چه و چرا تورم می‌آورد
وقتی خبر می‌گوید دولت پول چاپ کرده، معمولاً حرف از دستگاه چاپ اسکناس نیست. بخش بزرگ پول تازه هرگز به شکل اسکناس درنمی‌آید و فقط رقمی تازه در حساب‌هاست. بانک مرکزی با افزایش پایهٔ پولی پول تازه می‌سازد و بانک‌های تجاری هم با هر وام. وام به شکل رقمی تازه در حساب وام‌گیرنده می‌نشیند. بانک انگلستان در ۱۴ مارس ۲۰۱۴ توضیح داد که بانک‌های تجاری با وام‌دهی بیشتر پول اقتصادهای امروز را می‌سازند.
اگر نانوایی یک محله هر روز همان تعداد نان بپزد و حقوق همهٔ اهالی یک‌شبه چند برابر بالا برود، چه پیش می‌آید؟ همان خریداران با پول بیشتر در دست سر هر نان رقابت می‌کنند. نانوا قیمت را بالا می‌برد، بی‌آنکه نان بیشتری روی میز باشد. اقتصاد کشور هم همین‌طور کار می‌کند، فقط با میلیون‌ها کالا و خریدار.
تورم دقیقاً چیست
تورم بالا رفتن مستمر سطح عمومی قیمت‌هاست که با شاخص قیمت مصرف‌کننده می‌سنجند، یعنی قیمت یک سبد ثابت از کالا و خدماتی که خانوارها می‌خرند. رشد پول بیش از رشد تولید یکی از علت‌های آن است، ولی علت‌های دیگری هم دارد؛ مقالهٔ تورم آن‌ها را جدا بررسی می‌کند.
نقدینگی و پایهٔ پولی در خبرها
نقدینگی همهٔ پولی است که در اقتصاد در دسترس است و دو بخش دارد. بخش اول پولی است که همین حالا می‌توانید خرج کنید، یعنی اسکناس و مسکوک در دست مردم به‌اضافهٔ حساب‌هایی مثل حساب جاری که هر وقت بخواهید می‌توانید از آن‌ها برداشت کنید. بخش دوم پولی است که در سپردهٔ مدت‌دار و مانند آن مانده است. قسمت بزرگی از نقدینگی درون بانک‌هاست. پایهٔ پولی پولی است که خود بانک مرکزی منتشر می‌کند، یعنی اسکناس و مسکوک به‌اضافهٔ سپردهٔ بانک‌ها نزد بانک مرکزی. نسبت نقدینگی به آن را اقتصاددان‌ها ضریب فزاینده می‌نامند. این نسبت در ایران پایان ۱۴۰۴ حدود ۷٫۱ بود؛ یعنی به‌ازای هر ریال پایهٔ پولی حدود هفت ریال نقدینگی در کشور بود. مقالهٔ عرضهٔ پول و نقدینگی جزئیاتش را دارد.
تورم و رشد پول در ایران و آمریکا
عددها را ۲۳ مهر ۱۴۰۵ بازبینی کردیم. عددهای ایران را از گزارش رسانه‌ها از بانک مرکزی و مرکز آمار گرفته‌ایم، چون صفحهٔ مرکز آمار در زمان بازبینی باز نشد. تنها عددی که خودمان در سایت بانک مرکزی دیدیم، میانگین تورم ۱۲ ماههٔ شهری بود و در شهریور ۱۴۰۵ به ۶۸٫۴ درصد رسید. این عدد میانگین ۱۲ ماه اخیر است و با تورم نقطه‌به‌نقطهٔ جدول فرق دارد.
به گزارش رسانه‌ها، بانک مرکزی در توضیح رشد پولی ۱۴۰۴ چند عامل را برشمرد؛ پایهٔ پولی در آن سال ۶۱٫۵ درصد بالا رفت. سه‌تای آن‌ها این‌هاست. اولی تأمین مالی دولت است، یعنی پولی که دولت برای خرج‌هایش لازم داشت؛ دومی شرایط جنگی همان سال و سومی تسعیر دارایی‌های خارجی. تسعیر همان ارزیابی دوبارهٔ دارایی ارزی با نرخ بالاتر دلار است، که به ریال رقم بزرگ‌تری می‌دهد.
بی‌پشتوانه بودن به‌تنهایی عیب پول نیست
دلار و ریال هر دو بی‌پشتوانه‌اند، ولی تورم نقطه‌به‌نقطهٔ آمریکا ۳٫۷ درصد است و ایران بالای هشتاد درصد. به نظر ما این فاصله از نبودن طلا در خزانه نمی‌آید و بی‌پشتوانه بودن به‌خودی‌خود عیب پول نیست. ارزش پول فیات بیشتر به این بستگی دارد که پول تازه چقدر سریع‌تر از تولید به بازار برسد. اگر کالا همان بماند و پول زیاد شود، هر واحد پول چیز کمتری می‌خرد.
فیات انعطاف دارد و ساختنش از استخراج فلز ارزان‌تر تمام می‌شود. بانک مرکزی هم در بحران، وقتی پول در بازار کم می‌آید، می‌تواند پول تازه وارد اقتصاد کند. یکی از راه‌های این کار تسهیل کمی است که مقالهٔ تسهیل کمی شرح می‌دهد. ولی طبق محاسبهٔ ما از شاخص قیمت مصرف‌کنندهٔ آمریکا، آنچه امروز با یک دلار می‌خرید حدود ۱۲ درصد آن چیزی است که در اوت ۱۹۷۱ با یک دلار می‌توانستید بخرید. عرضهٔ پول آمریکا هم از ۱۵٫۵ تریلیون دلار در فوریهٔ ۲۰۲۰ به ۲۳٫۳ تریلیون در اوت ۲۰۲۶ رسید.
اگر پول تازه از تولید جلو بیفتد و کسی مهارش نکند، انتهای مسیر ابرتورم است. ابرتورم یعنی تورمی که از کنترل بیرون می‌رود و قیمت‌ها را در یک ماه حتی چند برابر می‌کند. مجارستان در ژوئیهٔ ۱۹۴۶ بدترین ابرتورم ثبت‌شدهٔ جهان را داشت و زیمبابوه در ۲۰۰۸ به برآورد پژوهشگران ماهانه حدود ۷۹٫۶ میلیارد درصد را تجربه کرد. این‌ها انتهای مسیرند، نه پیش‌بینی برای ایران. اگر دربارهٔ چاپ فیزیکی اسکناس می‌پرسید، مقالهٔ فرایند چاپ اسکناس جوابش را دارد.
چرا پول بدون پشتوانه از طلا جدا شد
جدایی یک‌شبه نبود. در ژوئیهٔ ۱۹۴۴ نمایندگان ۴۴ کشور در برتون‌وودز توافق کردند که ارزها به دلار و دلار به طلا وصل باشد، با نرخ ۳۵ دلار برای هر اونس. این نظام از ۱۹۵۸ عملاً به کار افتاد. از ۱۹۶۱ چند بانک مرکزی در قالبی به نام «مخزن طلای لندن» با هم می‌کوشیدند قیمت طلا را روی همان ۳۵ دلار نگه دارند. این همکاری در مارس ۱۹۶۸ فرو ریخت.
سرانجام در ۱۵ اوت ۱۹۷۱ ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور آمریکا، «پنجرهٔ طلا» را بست، یعنی آمریکا دیگر دلار را به طلا تبدیل نمی‌کرد. در دسامبر همان سال کشورهای گروه ده در توافق اسمیتسونین نرخ‌های تازه‌ای میان ارزها تعیین کردند. در مارس ۱۹۷۳ اروپایی‌ها هم دست از ثابت نگه داشتن ارزشِ ارزهایشان در برابر دلار کشیدند و گذاشتند بازار نرخ را مشخص کند. فدرال رزرو این روز را در تاریخچهٔ رسمی خودش دربارهٔ پایان تبدیل دلار به طلا توضیح می‌دهد.
پول کاغذی خیلی قدیمی‌تر از ۱۹۷۱ است؛ نخستین اسکناس جهان در چین به کار رفت و به سکه قابل تبدیل بود. داستانش را مقالهٔ نخستین پول کاغذی جهان باز می‌کند.
پول بدون پشتوانه در برابر طلا و بیت‌کوین
طلا و بیت‌کوین را بسیاری جایگزین پول بدون پشتوانه می‌دانند، ولی هر دو عیب هم دارند. در جدول زیر این سه را کنار هم می‌بینید.
بیت‌کوین پول فیات نیست، چون هیچ دولتی آن را منتشر نمی‌کند، ولی پشتوانهٔ فلزی هم ندارد. اگر می‌پرسید ارزشش از کجاست، مقالهٔ پشتوانهٔ بیت‌کوین جواب می‌دهد، و اگر از صفر شروع می‌کنید، بیت‌کوین چیست را بخوانید.
نظر ما دربارهٔ پس‌انداز ریالی
هیچ‌کدام از این سه برای همه‌چیز خوب نیست. طلا ریسک طرف مقابل ندارد، یعنی ارزشش از وعدهٔ هیچ بدهکاری نمی‌آید، ولی قیمتش نوسان دارد. بیت‌کوین عرضهٔ شفاف دارد و نوسانش شدید است، و پول فیات تورم دارد. هر کدام از این سه یک خطر را کم می‌کند و خطر دیگری با خود می‌آورد. برای پس‌اندازی که به ریال دارید، به جای اینکه بپرسید کدام بهتر است، ببینید کدام خطر را بیشتر می‌توانید تحمل کنید.
پیش از جابه‌جا کردن پس‌انداز، قیمت دلار و قیمت طلا و سکه را از صفحه‌های به‌روزشان ببینید. بعد جدا کنید که چه مقدار از پولتان را تا چند ماه دیگر لازم دارید و چه مقدار را سال‌ها می‌توانید نگه دارید. نگاه ما به روند دلار را در پیش‌بینی قیمت دلار می‌خوانید.
آیا پول بدون پشتوانه از بین می‌رود
پول بدون پشتوانه کنار نمی‌رود و بیشتر به سمت شکل دیجیتال می‌رود. ارز دیجیتال بانک مرکزی همان پول ملی با همان بانک مرکزی است و فقط شکلش دیجیتال است، پس شکل تازهٔ فیات است. بنا بر گزارش شورای آتلانتیک در مه ۲۰۲۶، ۱۴۶ کشور آن را بررسی می‌کنند. سهم این کشورها از اقتصاد جهان بیش از ۹۸ درصد است. فقط سه کشور، باهاما و جامائیکا و نیجریه، آن را کامل راه انداخته‌اند.
استیبل‌کوین‌های دلاری هم، با حدود ۳۰۶ میلیارد دلار در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶، جایگزین دلار نیستند. شرکت‌های خصوصی آن‌ها را منتشر می‌کنند و قرار است ارزش هر واحدشان با یک دلار برابر بماند. دارنده فقط به قول همان شرکت تکیه دارد و خودِ دلار را در دست ندارد. برای تصویر بزرگ‌تر، مقالهٔ اثر ارزهای دیجیتال بر پول رایج را ببینید.
حذف چهار صفر در ایران
در ایران وقتی از آیندهٔ پول حرف می‌زنند، بیشتر منظور حذف چهار صفر از ریال است، و آن را باید با تورم یکی نگرفت.
حذف چهار صفر چه چیزی را عوض می‌کند؟لایحهٔ حذف چهار صفر از پول ایران را مجلس ۱۱ آبان ۱۴۰۴ تصویب کرد و شورای نگهبان ۱۴ آبان ۱۴۰۴ تأیید کرد. هر ده هزار ریال قدیم یک ریال جدید است، پس یک میلیون ریال امروز صد ریال جدید است و هر ریال جدید صد «قِران» است. تا آخرین گزارش‌هایی که دیدیم، اسکناس جدید به بازار نیامده بود و آیین‌نامهٔ اجرایی منتظر هیئت وزیران بود؛ آماده‌سازی تا دو سال زمان می‌برد و تا سه سال هم اسکناس قدیم و جدید کنار هم در دست مردم می‌ماند. نام رسمی پول همان «ریال» می‌ماند و «تومان» رسمی نمی‌شود، و این کار فقط شمردن پول را ساده می‌کند و ارزش واقعی آن را عوض نمی‌کند.
خبرهای پولی را از کجا دنبال کنیم
قدم بعدی این است که خودتان یک عدد را دنبال کنید. بانک مرکزی و مرکز آمار هر ماه آمار تورم منتشر می‌کنند. به نقل رئیس‌کل بانک مرکزی در رسانه‌ها، تورم نقطه‌به‌نقطهٔ شهری در شهریور برای نخستین بار پس از ۱۵ ماه کمی پایین‌تر رفت، از ۸۴٫۴ به ۸۳٫۸ درصد. مقالهٔ پایهٔ پولی نشان می‌دهد خبر ماهانهٔ نقدینگی را چطور بخوانید و هر عدد چه چیزی را می‌گوید.
این نوشته توصیهٔ سرمایه‌گذاری نیستاین صفحه فقط برای آشنایی با مفهوم پول و تورم است و توصیهٔ خرید یا فروش هیچ دارایی نیست. عددها تاریخ دارند و هر ماه تغییر می‌کنند؛ پیش از هر تصمیم مالی آمار تازه را ببینید.
نظر شما درباره این مقاله چیست؟
شما چه امتیازی میدهید؟