انواع نرخ دلار در خبرها گاهی آدم را گیج می‌کند. در همین ۱۵ آبان ۱۴۰۵ یک جا می‌خوانید دلار حدود ۱۸۹ هزار تومان است و جای دیگر حدود ۲۶۸ هزار تومان، و هر دو عدد درست‌اند. دومی قیمتی است که هر کسی می‌تواند با آن اسکناس بخرد و قیمت دلار آزاد را روی سایت ما می‌بینید. اولی نرخ واردکنندگانی است که از دولت سهمیهٔ ارز گرفته‌اند. به این سهمیه «تخصیص» می‌گویند و فقط دارندگانش می‌توانند با این نرخ بخرند. این صفحه همهٔ نرخ‌ها را در یک جدول کنار هم می‌گذارد و می‌گوید هر کدام برای چه کسی است، کجا اعلام می‌شود و چقدر با آزاد فاصله دارد، تا وقتی تیتری را می‌بینید بدانید به شما مربوط است یا نه.
انواع نرخ دلار در ایران و اینکه هر کدام برای کیست
انواع نرخ دلار در ایران از این رو زیاد است که هر نرخ برای نوع خاصی از خریدار و از راه خاصی است. بخشی از ارز فقط برای کارهای مشخص و با محدودیت فروخته می‌شود و بقیهٔ خریداران سراغ بازار آزاد می‌روند. بیشتر عددهای جدول زیر مال ۱۴ و ۱۵ آبان ۱۴۰۵ است و هر جا تاریخ دیگری باشد، کنار همان عدد نوشته‌ایم.
جدول انواع نرخ دلار در یک نگاه
دلار ۱۸۹ هزاری خبرها از کجا می‌آید
شاید بپرسید دلار ۱۸۹ هزاری که در خبرها دیده‌اید کجاست. نرخ مرکز مبادله است. بانک مرکزی در ۱۵ آبان ۱۴۰۵ روی سایتش «دلار آمریکا» را ۱٬۸۹۰٬۴۵۶ ریال نوشته بود. نرخ‌های رسمی هنوز به ریال اعلام می‌شوند و هر تومان ده ریال است، پس این عدد حدود ۱۸۹ هزار تومان می‌شود. این عدد با نرخ حوالهٔ مرکز مبادله در ۱۴ آبان، حدود ۱۸۹٬۰۴۵ تومان، هم‌خوان است و حوالهٔ ارزی است، نه اسکناس. با نرخ بازار که بسنجید، برای هزار دلار حدود ۷۹ میلیون تومان فاصله می‌افتد، اما این دلار را به شما نمی‌فروشند.
کدام نرخ را می‌توانم بخرماگر اسکناس می‌خواهید، دو راه دارید. بازار آزاد سقف تعیین‌شده ندارد و دلار کارت ملی رسید رسمی می‌دهد ولی سقفش ۱۰ هزار دلار است. در ۲۸ مهر ۱۴۰۵ کارت ملی حدود ۲۵۸ هزار تومان بود و آزاد حدود ۲۶۴ هزار. برای هزار دلار این حدود ۶ میلیون تومان فاصله است، پیش از کارمزد احتمالی. تا جایی که پیدا کردیم طرح هنوز اعلام پایانی نداشته، ولی سقف و موجودی شعبه‌ها ممکن است عوض شود. تتر هم دلار دیجیتال است و بازار جدایی دارد. نرخ مرکز مبادله را در این مقایسه نمی‌آوریم چون راه خریدش برای شما بسته است.
دلار آزاد همان قیمتی است که مردم با آن می‌خرند
وقتی کسی می‌گوید «دلار چند شده» و توضیحی اضافه نمی‌کند، از میان انواع نرخ دلار معمولاً دلار آزاد را می‌گوید، یعنی اسکناس نقد در بازار تهران. مزیتش این است که هر کسی بدون سقف مشخص می‌تواند بخرد و بفروشد، و چون همه می‌توانند، در عمل همه همین قیمت را معیار می‌گیرند. مسافر، پس‌اندازکننده و بازار طلا با همین نرخ حساب می‌کنند.
اسکناس و حواله را هم از هم جدا کنید. اسکناس پول نقدی است که دست‌به‌دست می‌شود. حواله یعنی ارز از حسابی به حساب دیگر برود، بدون حمل فیزیکی و با ثبت بانکی، و نرخ حوالهٔ مرکز مبادله را عملاً واردکننده‌ها به کار می‌برند. قیمت این دو یکی نیست و در خبرها گاهی یکی را می‌گویند و گاهی دیگری.
نرخ مرکز مبادله و بازار تجاری که جای نیما را گرفت
سامانهٔ نیما از آذر ۱۴۰۳ جایش را به بازار ارز تجاری مرکز مبادله داد. در این بازار عرضهٔ صادرکننده و تقاضای واردکننده کنار هم گذاشته می‌شود و نرخ از همین جور شدن بیرون می‌آید. شفافیت امتیاز اصلی آن است، چون معامله‌ها ثبت می‌شوند و نرخ روی سایت مرکز مبادله دیده می‌شود، و واردکننده‌ای که تخصیص دارد کالا را با هزینهٔ ارزی کمتری می‌آورد. برای مردم عادی راهی به این بازار نیست.
ردیف آخر برای کسی که فقط عدد را دنبال می‌کند مهم‌ترین است. فهرست تعرفه همان فهرست گمرک برای کالاهای وارداتی است و هر ردیف آن یک گروه کالاست. بر اساس همان اعلام، نرخ مرکز مبادله حالا به همان ۶۶ گروه می‌رسد و واردکنندهٔ کالاهای دیگر، به گفتهٔ او، ارزش را از صادرات، سپردهٔ ارزی یا خرید توافقی تهیه می‌کند. دربارهٔ لایه‌های دیگر فهرست هم عددهایی گزارش شده که با هم نمی‌خواند.
دلار توافقی دو معنا دارد
این کلمه دو معنا دارد و در خبرها اغلب نمی‌گویند کدام مقصود است. معنای اول نرخی است که در همان بازار ارز تجاری از جورشدن خریدار و فروشنده بیرون می‌آید. در نیما هم «توافقی» به همین معنا بود و حالا مرکز مبادله همان را ادامه می‌دهد. معنای دوم معاملهٔ مستقیم صادرکننده و واردکننده است. به گفتهٔ معاون وزیر صمت، واردکنندهٔ کالاهای بیرون از آن ۶۶ گروه می‌تواند از این راه ارز تهیه کند و نرخی از آن منتشر نمی‌شود.
وقتی خبر می‌گوید دلار توافقیاول ببینید کدام معنا مقصود است. اگر نرخ روی سایت مرکز مبادله است، عدد ۱۵ آبان ۱۴۰۵ همان حدود ۱۸۹ هزار تومان است که به واردکنندهٔ دارای تخصیص می‌رسد. اگر معاملهٔ بین دو بازرگان است، نرخش منتشر نمی‌شود و مستقیماً با قیمتی که شما می‌بینید قابل مقایسه نیست. در هر دو حالت این دلار را هر کسی نمی‌تواند بخرد.
ارز ترجیحی و دولتی چه شد
ارز ترجیحی با نرخ ۲۸٬۵۰۰ تومان برای کالاهای اساسی بود. به گزارش رسانه‌ها، دولت در دی ۱۴۰۴ (در گزارش‌ها ۱۴ یا ۱۷ دی) حذف آن را از بیشتر کالاهای اساسی اعلام کرد و به‌جایش کالابرگ ماهانهٔ یک میلیون تومانی آمد. برخی اقلام مثل دارو و گندم از این حذف بیرون ماندند و دربارهٔ نهادهٔ دامی هم خبر قطعی نداریم. منبع رسمی تأییدکننده‌ای ندیده‌ایم.
عدد ۲۸٬۵۰۰ هنوز جایی دارد. به گزارش‌ها، لایحهٔ بودجهٔ ۱۴۰۵ آن را به‌عنوان نرخ محاسباتی نگه داشته است، یعنی برای حساب‌وکتاب بودجه به کار می‌رود، نه برای خرید ارز توسط مردم. اگر «ارز دولتی» یا «ارز ترجیحی» را در تیتر دیدید، به‌احتمال زیاد دربارهٔ عددی در بودجه یا دربارهٔ سیاست کالابرگ است، نه نرخی برای خریدن.
کارت ملی، فردایی، تتر و هرات در نقشهٔ انواع نرخ دلار
دلار کارت ملی کانالی بانکی است که مردم عادی با رسید رسمی از آن ارز می‌خرند. فاصلهٔ آن با آزاد کم است، حدود ۵ درصد زیر آزاد در ۱۲ مهر و حدود ۲ درصد در ۲۸ مهر، ولی سقف ۱۰ هزار دلار دارد. شرح گام‌به‌گام در مقالهٔ خرید دلار با کارت ملی آمده است.
دلار فردایی در بازار تهران معامله‌ای است که امروز بسته می‌شود و تسویه یا تحویلش فردا انجام می‌شود. فعالان بازار از قیمت آن برای حدس زدن مسیر قیمت استفاده می‌کنند و معامله‌گران طلا هم دنبالش می‌کنند، ولی با آن اسکناس نمی‌خرید. در ۱۵ آبان تقریباً همان آزاد بود. تتر دلار دیجیتال است که در صرافی‌های رمزارز شبانه‌روز معامله می‌شود و برای انتقال پول و پس‌انداز به کار می‌آید. در ۱۵ آبان حدود ۰٫۷ درصد از آزاد بالاتر بود. این فاصله کوچک است و از روی همین دو عدد نمی‌شود علتش را گفت.
پیش از معاملهٔ فرداییدر معاملهٔ فردایی گاهی ارزی تحویل داده نمی‌شود و فقط تفاوت قیمت پرداخت می‌شود. قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز چنین معامله‌ای را قاچاق ارز می‌داند. این حکم در بند «ت» ماده ۲ مکرر آن آمده است (اصلاحیهٔ ۱۰ بهمن ۱۴۰۰). معامله‌هایی که مجوز بانک مرکزی دارند از این حکم بیرون‌اند. وضعیت اجرای امروز آن روشن نیست. اگر قصد معاملهٔ فردایی دارید، پیش از شروع از یک وکیل بپرسید.
دو نرخ دیگر جایگاه خاص دارند. سنا (سامانهٔ نظارت ارزی) سامانه‌ای است که صرافی‌های مجاز معامله‌هایشان را در آن ثبت می‌کنند و میانگین نرخ از آن اعلام می‌شود. خودش جای خرید نیست. چون عددهای گزارش‌شده از آن با بقیه نمی‌خواند، عدد نمی‌گذاریم. دلار هرات و سلیمانیه هم نرخ دو شهر است، هرات در افغانستان و سلیمانیه در عراق. این نرخ به بازار خارج از ایران برمی‌گردد و جدا از نرخ‌های داخلی است. شرحش در مقالهٔ جدا آمده است.
فاصلهٔ انواع نرخ دلار برای خریدار و بازار طلا چه معنایی دارد
در میان انواع نرخ دلار، مبنای تصمیم شخصی دلار آزاد است. «دلار ارزان» فقط وقتی به کارتان می‌آید که واقعاً به آن دسترسی داشته باشید. ارزانی حدود ۲۹ تا ۳۰ درصدی نرخ مرکز مبادله از ۲۸ مهر تا ۱۵ آبان ۱۴۰۵ به خریدار عادی نمی‌رسد. فرصت خرید نیست و فقط نشان می‌دهد دسترسی چقدر محدود است.
تحلیلگران محدودیت دسترسی به اسکناس، انتظارات مردم از آینده و شبانه‌روزی بودن معامله‌های تتر را هم از عوامل این فاصله می‌دانند. بانک مرکزی در بیانیهٔ ۱۰ مهر ۱۴۰۵ نوشت قیمت ارز در بازار با وضع واقعی اقتصاد کاملاً نمی‌خواند و بخشی از آن به انتظارات برمی‌گردد. این بیانیه دربارهٔ فاصلهٔ نرخ‌ها با هم نیست و سهم هر عامل را نمی‌دانیم.
برای بازار طلا نگاه کردن به نرخ آزاد کافی است. قیمت طلا و سکه در عمل با دلار آزاد و انتظارات بازار حرکت می‌کند، پس خبری دربارهٔ نرخ مرکز مبادله به‌تنهایی نشان نمی‌دهد طلا چه می‌شود.
قدم بعدی ساده است. اگر قصد خرید دارید و انواع نرخ دلار را شناختید، اول عدد دلار آزاد را در صفحهٔ قیمت دلار نگاه کنید و بعد ببینید سقف کارت ملی برای مقدار مورد نیازتان کافی است یا نه.
سلب مسئولیتاین صفحه آموزشی است و توصیهٔ خرید یا فروش ارز نیست. همهٔ عددها مربوط به تاریخ ذکرشده‌اند و ممکن است تا وقتی این را می‌خوانید عوض شده باشند. پیش از هر معامله نرخ روز و شرایط قانونی را از منبع رسمی بررسی کنید.
نظر شما درباره این مقاله چیست؟
شما چه امتیازی میدهید؟