وقتی اسم بازارگردان به میان میآید، خیلی از سرمایهگذاران تازهکار تصور میکنند با یک مفهوم پیچیده و تخصصی روبرو هستند. اما واقعیت این است که بازارگردانی یکی از مهمترین مکانیزمهای حفاظتی بورس است که مستقیماً بر سود و ضرر شما تأثیر میگذارد. در این مقاله، نه فقط تعریف، بلکه تمام ابعاد عملی بازارگردانی در بورس تهران را با مثالهای واقعی توضیح میدهیم.
چرا دانستن این مفهوم برای شما ضروری است؟اگر تا به حال در صف خرید یا فروش گیر کردهاید، یا دیدهاید که قیمت یک سهم بهطور ناگهانی سقوط کرده، بازارگردان همان کسی است که باید جلوی این اتفاق را میگرفت. شناخت بازارگردان = درک بهتر رفتار بازار.
بازارگردان (Market Maker) کیست؟
بازارگردان یا بازارساز (Market Maker) یک شخص حقیقی یا حقوقی (معمولاً یک شرکت کارگزاری یا شرکت تأمین سرمایه) است که با تعهد رسمی و قراردادی، نقدشوندگی یک سهم خاص را در بورس تضمین میکند. او این کار را از طریق خرید و فروش مستمر همان سهم انجام میدهد تا بازار همیشه طرف مقابل معامله داشته باشد.
یک نکته کلیدی که خیلیها از آن غافل میشوند: بازارگردان یک خیّر نیست! او با هدف کسب سود فعالیت میکند و این سود از طریق اختلاف بین قیمت خرید و فروش (اسپرد) و کارمزدهای قراردادی تأمین میشود. این رابطه برد-برد است: بازارگردان سود میکند و بازار نقدشوندگی پیدا میکند.
تعریف دقیقبازارگردان = نهادی که با داشتن بخشی از سهام یک شرکت و منابع نقدی کافی، متعهد میشود همواره در هر دو طرف خرید و فروش حضور داشته باشد تا از تشکیل صفهای خرید/فروش و نوسانات شدید قیمتی جلوگیری کند.
بازارگردانی چیست و چرا اهمیت دارد؟
تصور کنید بازار بورس یک بازار سنتی است. اگر یک روز فروشندههای زیادی بیایند اما خریداری نباشد، بازار از کار میافتد. بازارگردانی دقیقاً مثل یک بازارگردان در بازار سنتی عمل میکند که همیشه آماده خرید و فروش است تا بازار از رکود خارج نشود.
در بورس تهران، به دلیل وجود دامنه نوسان محدود (معمولاً ۵ درصد)، تشکیل صفهای خرید و فروش بسیار رایج است. بازارگردانی دقیقاً برای مقابله با این مشکل ساختاری طراحی شده است.
وظایف بازارگردان در بورس ایران
بر اساس دستورالعمل سازمان بورس و اوراق بهادار، بازارگردان موظف به انجام وظایف زیر است:
- حفظ نقدشوندگی سهم: اطمینان از اینکه همیشه طرف مقابل معامله در بازار وجود دارد
- کنترل دامنه نوسان قیمت: جلوگیری از نوسانات غیرمنطقی و شدید در قیمت سهام
- پر کردن حجم مبنا: کمک به تشکیل معاملات کافی برای تغییر قیمت پایانی
- جلوگیری از تشکیل صفهای طولانی: مقابله با صفهای خرید و فروش یکطرفه
- کاهش هزینه معاملات: با تنگتر کردن اسپرد بین قیمت خرید و فروش
- افزایش اعتماد سرمایهگذاران: ایجاد اطمینان از وجود بازار فعال برای سهم
بازارگردان در بازار منفی چه میکند؟
یکی از مهمترین سناریوهایی که باید بدانید:
فرض کنید یک خبر بد منتشر میشود، مثلاً نرخ ارز تغییر میکند یا گزارش مالی یک شرکت ضعیف است. سهامداران هجوم میآورند برای فروش. صف فروش تشکیل میشود و قیمت سهم میخواهد سقوط کند.
بازارگردان در این لحظه چه میکند؟ وارد طرف خرید میشود! با منابع نقدی که از پیش تأمین کرده، شروع به خرید سهامهای عرضهشده میکند. این کار دو اثر مستقیم دارد:
- صف فروش کوتاهتر یا کاملاً جذب میشود
- قیمت سهم از سقوط شدید جلوگیری میکند و کف قیمتی حفظ میشود
مثال واقعی از بورس تهراندر بحرانهای بازار مثل ریزشهای سال ۱۳۹۹-۱۴۰۰، سهمهایی که بازارگردان فعال داشتند، کمتر در صف فروش گیر کردند و نقدشوندگی بهتری داشتند. این یعنی سهامداران آنها زودتر میتوانستند از بازار خارج شوند.
بازارگردان در بازار مثبت چه میکند؟
حالا سناریوی معکوس را در نظر بگیرید. بازار سبزپوش است، یک خبر خوب منتشر شده و همه میخواهند سهم را بخرند. صف خرید تشکیل میشود و قیمت میخواهد حبابوار بالا برود.
در این شرایط، بازارگردان وارد طرف فروش میشود. از سهامی که در پرتفوی خود دارد میفروشد تا:
- صف خرید شکسته شود و تعادل برقرار شود
- قیمت سهم به سمت ارزش ذاتیاش نزدیک بماند
- حجم مبنا پر شود تا تغییر قیمت پایانی منطقی باشد
عوامل تأثیرگذار بر کیفیت بازارگردانی
سه عامل اصلی وجود دارد که تعیین میکند یک بازارگردان چقدر موثر میتواند عمل کند:
۱. عمق بازار
بازاری «عمق» دارد که در آن، سفارشهای خرید و فروش به صورت پیوسته و در قیمتهای مختلف (بالاتر و پایینتر از قیمت تعادلی) وجود داشته باشند. به زبان سادهتر: اگر قیمت سهمی ۱۰۰۰ تومان است، عمق بازار یعنی کسی هست که ۹۹۵ تومان بخرد، کسی هست که ۱۰۰۵ تومان بفروشد، کسی هست که ۹۹۰ تومان بخرد و…
در بورس ایران به دلیل دامنه نوسان محدود، وقتی بازار حرکت میکند معمولاً صف تشکیل میشود نه عمق. این یکی از چالشهای اصلی بازارگردانی در ایران است.
۲. عرض بازار
عرض بازار به تعداد خریداران و فروشندگانی اشاره دارد که حاضرند در قیمت ذاتی و منطقی سهم معامله کنند. بازاری که عرض بالایی دارد یعنی فعالان زیادی در آن حضور دارند و بازارگردان به منابع کمتری برای حفظ تعادل نیاز دارد.
بازارگردانان ترجیح میدهند در سهمهایی فعالیت کنند که عرض بازار بالایی دارند، چون ریسک کمتری دارند و حتی با سود کمتر هم بهصرفه است.
۳. نسبت سرمایهگذاران اطلاعاتمدار به نقدمدار
سرمایهگذاران دو دستهاند:
وقتی نسبت اطلاعاتمداران زیاد شود (مثلاً در زمان انتشار شایعات یا اطلاعات نهانی)، سفارشات نامتعادل میشوند و بازارگردان باید بیشتر کار کند. اما همین وضعیت، فرصت کسب سود بیشتر برای بازارگردان را هم فراهم میکند.
هشدار مهماگر بازارگردانی در یک سهم فعال نباشد یا منابع کافی نداشته باشد، در شرایط بحران بازار، آن سهم میتواند روزها در صف فروش بماند و سرمایهگذار نتواند از آن خارج شود. پس وقتی سهمی میخرید، از وجود و فعالیت بازارگردان آن مطلع شوید.
بازارگردانان چگونه کسب سود میکنند؟
بازارگردانی یکی از پرریسکترین فعالیتهای مالی است. چون بازارگردان همیشه باید آماده خرید یا فروش باشد، حتی وقتی بازار بر خلاف او حرکت میکند. پس چرا این کار را میکند؟
بازارگردان از سه منبع اصلی کسب درآمد میکند:
منبع اول: اسپرد (Spread)
بازارگردان همزمان در دو طرف بازار است. قیمت پیشنهادی خرید او کمی پایینتر از قیمت فروش اوست. این اختلاف (اسپرد) سود مستقیم اوست. با اینکه این مبلغ در هر معامله کوچک است، اما وقتی تعداد معاملات روزانه بسیار زیاد باشد، رقم قابل توجهی میشود.
منبع دوم: کارمزد قراردادی
در بورس تهران، بازارگردانان با امضای قرارداد رسمی با شرکت ناشر سهام، کارمزد مشخصی برای خدمات بازارگردانی دریافت میکنند. این قرارداد شامل تعهدات دقیقی است که بازارگردان باید انجام دهد.
منبع سوم: حجم بالای معاملات
بازارگردانان در هر روز معاملاتی، حجم بسیار زیادی از معاملات را انجام میدهند. حتی با سود ناچیز در هر معامله، مجموع سود روزانه میتواند قابل توجه باشد.
نکته کلیدیریسک اصلی بازارگردان این است که پس از خرید یک دسته سهام، ارزش آن سهم کاهش یابد. برای همین، بازارگردانان حرفهای از ابزارهای پوشش ریسک (Hedging) مانند قراردادهای آتی و اختیار معامله استفاده میکنند.
امتیازات قانونی بازارگردانان در بورس ایران
سازمان بورس و اوراق بهادار برای تشویق و حمایت از فعالیت بازارگردانان، امتیازات ویژهای در دستورالعمل بازارگردانی پیشبینی کرده است:
امتیاز اول: ایستگاه معاملاتی اختصاصی (ماده ۱۸)
«سازمان بورس و اوراق بهادار تهران برای بازارگردانی هر ورقه بهادار، یک ایستگاه معاملاتی جداگانه، بدون دریافت هیچگونه هزینهای از این بابت، در اختیار بازارگردان خواهد گذاشت. انجام معاملات سایر اوراق بهادار از ایستگاه معاملاتی مخصوص بازارگردان مجاز نیست.»
ایستگاه معاملاتی چیست؟ درگاه مستقیم اتصال به هسته معاملات بورس است. داشتن یک ایستگاه اختصاصی رایگان یعنی بازارگردان میتواند سریعتر از سایرین سفارش بگذارد و دسترسی مستقیم و بدون واسطه به سیستم معاملاتی دارد. این یک مزیت فناورانه مهم است.
امتیاز دوم: کارمزد ترجیحی (ماده ۱۹)
«سقف کارمزد بورس از معاملات بازارگردان ۱۰ درصد سقف کارمزد بورس از معاملات معمول است. بورس میتواند کارمزد خود از معاملات بازارگردان را کمتر از سقف مقرر در این ماده تعیین نماید.»
این یعنی بازارگردان حداکثر ۱۰٪ از کارمزد عادی را پرداخت میکند. اگر یک سرمایهگذار عادی برای هر معامله ۰.۵٪ کارمزد بدهد، بازارگردان حداکثر ۰.۰۵٪ میدهد. چون بازارگردانان حجم معاملاتی بسیار بالایی دارند، این تخفیف کارمزد تفاوت بسیار معناداری در سودآوری آنها ایجاد میکند.
چگونه بفهمیم یک سهم بازارگردان دارد؟
یکی از سوالاتی که سرمایهگذاران زیادی میپرسند این است که چطور بفهمند سهمی که میخواهند بخرند بازارگردان فعال دارد یا نه؟
- از طریق سایت TSETMC.com: در صفحه نماد مورد نظر، در بخش اطلاعات، میتوانید اطلاعات بازارگردان را مشاهده کنید
- از طریق سایت سازمان بورس (SEO.ir): لیست قراردادهای بازارگردانی مصوب منتشر میشود
- از طریق بررسی عمق بازار: اگر همیشه در هر دو طرف خرید و فروش سفارش وجود داشت، احتمال وجود بازارگردان فعال بالاست
جمعبندی مهمبازارگردان رکن اصلی نقدشوندگی بازار است. در انتخاب سهام، حضور یک بازارگردان فعال و متعهد میتواند تفاوت بین گیر کردن در صف فروش و خروج موفق از یک معامله باشد. این موضوع بهخصوص برای سرمایهگذارانی که افق سرمایهگذاری کوتاهمدت دارند بسیار حیاتی است.