اگر در سال ۱۳۹۹ اخبار اقتصادی را دنبال می‌کردید، احتمالاً اسم «ETF دولتی» یا «دارایکم» را شنیده‌اید. اما دقیقاً این صندوق چیست و چرا این‌قدر سروصدا کرد؟
صندوق ETF دولتی چیست؟
ETF مخفف عبارت Exchange-Traded Fund است؛ یعنی «صندوق سرمایه‌گذاری قابل معامله در بورس». به زبان ساده، وقتی شما یک واحد از ETF را می‌خرید، در واقع به‌جای خرید سهام یک شرکت خاص، مالک بخشی از یک سبد متنوع از دارایی‌ها می‌شوید و این سبد مثل یک سهام عادی در ساعات معاملاتی بورس قابل خرید و فروش است.
ETF دولتی نوع خاصی از این صندوق‌هاست که دولت ایران در سال ۱۳۹۹ با هدف واگذاری سهام شرکت‌های دولتی به مردم عرضه کرد. این ابتکار بخشی از سیاست کلی‌تر خصوصی‌سازی و توزیع عدالت اقتصادی بود.
تعریف دقیق ETF دولتیصندوق ETF دولتی یک صندوق سرمایه‌گذاری قابل معامله در بورس است که دولت سهام شرکت‌های دولتی خود را از طریق آن با تخفیف قابل‌توجه در اختیار عموم مردم قرار داد. خرید این صندوق مستلزم کد ملی یا کد بورسی بود و هر ایرانی می‌توانست در آن سهیم شود.
داستان ETF دولتی از کجا شروع شد؟
در سال ۱۳۹۹، دولت ایران تصمیم گرفت بخشی از سهام شرکت‌های بزرگ و ارزشمند را که تا آن زمان در اختیار داشت، به مردم واگذار کند. این کار از دو مسیر دنبال شد:
- کاهش بنگاهداری دولت در اقتصاد
- فراهم کردن فرصت سرمایه‌گذاری ارزان‌قیمت برای آحاد جامعه
- تعمیق بازار سرمایه و افزایش مشارکت مردمی
- تأمین منابع مالی برای پروژه‌های عمرانی و توسعه‌ای
این واگذاری با همکاری مشترک وزارت امور اقتصاد و دارایی، سازمان بورس اوراق بهادار، سازمان خصوصی‌سازی و معاونت امور بانکی و بیمه طراحی و اجرا شد.
صندوق واسطه‌گری مالی یکم (دارایکم) چیست؟
اولین ETF دولتی که عرضه شد، با نام رسمی «صندوق واسطه‌گری مالی یکم» و نماد بورسی «دارایکم» شناخته می‌شود. این صندوق ترکیبی از سهام دولت در شرکت‌های زیر بود:
نکته مهمدارایکم صرفاً شامل اشخاص حقیقی ایرانی بود. شرکت‌ها و اشخاص حقوقی نمی‌توانستند در پذیره‌نویسی اولیه شرکت کنند. اما پس از ورود به بورس، این محدودیت برداشته شد.
چرا ETF دولتی برای مردم جذاب بود؟
شاید مهم‌ترین سوال این باشد که چرا این صندوق‌ها این‌قدر مورد توجه قرار گرفتند. دلایل متعددی وجود داشت:
۱. تخفیف ۲۰ درصدی در قیمت عرضه
دولت واحدهای دارایکم را با تخفیف ۲۰ درصد نسبت به ارزش روز سهام پایه عرضه کرد. یعنی از همان لحظه خرید، سرمایه‌گذار ۲۰٪ سود بالقوه داشت. این موضوع یکی از بزرگ‌ترین جذابیت‌های این طرح بود.
۲. امکان سرمایه‌گذاری با مبالغ پایین
هر ایرانی می‌توانست با حداقل ۱۰ هزار تومان (یک واحد) در این صندوق سرمایه‌گذاری کند. این موضوع باعث شد حتی افرادی با سرمایه‌های اندک هم بتوانند وارد بازار سرمایه شوند.
۳. معافیت مالیاتی
معاملات ETF در ایران از معافیت مالیاتی برخوردار است. این یعنی سود حاصل از نوسان قیمت واحدهای صندوق مشمول مالیات نمی‌شود؛ مزیتی که خرید مستقیم سهام برخی شرکت‌ها آن را ندارد.
۴. نقدشوندگی بالا
برخلاف بسیاری از سرمایه‌گذاری‌های سنتی مثل مسکن یا طلای فیزیکی، واحدهای ETF در ساعات کاری بورس به‌راحتی قابل خرید و فروش هستند. نیازی به یافتن خریدار نیست؛ بورس این کار را برای شما انجام می‌دهد.
۵. مدیریت حرفه‌ای بدون دردسر
شما نیازی ندارید هر روز قیمت سهام بانک صادرات یا ملت را دنبال کنید. یک تیم متخصص مدیریت صندوق را بر عهده دارد و شما فقط از سود یا زیان کلی سبد سهام بهره‌مند می‌شوید.
دو روش کسب سود در ETF دولتی۱. دریافت سود تقسیمی (DPS): وقتی شرکت‌های داخل صندوق سود مجمع تقسیم می‌کنند، این سود به حساب شما واریز می‌شود. ۲. افزایش ارزش واحد: با رشد قیمت سهام شرکت‌های داخل سبد، ارزش هر واحد صندوق هم بالا می‌رود و شما می‌توانید گران‌تر بفروشید.
مزایای ETF دولتی برای اقتصاد کلان
این طرح فقط برای سرمایه‌گذاران فردی مفید نبود؛ آثار اقتصادی گسترده‌تری هم داشت:
برای دولت
- کاهش بنگاهداری: دولت از مدیریت مستقیم بانک‌ها و شرکت‌های بیمه خارج می‌شود
- تأمین منابع مالی: درآمد حاصل صرف پروژه‌های عمرانی، بهداشت و محرک‌های اقتصادی می‌شود
- کاهش بار بودجه: شرکت‌های خصوصی‌شده دیگر بار مالی روی دوش دولت نیستند
برای بازار سرمایه
- تعمیق بازار: ورود میلیون‌ها سرمایه‌گذار جدید، حجم و عمق بازار را افزایش داد
- افزایش نقدشوندگی: معاملات بیشتر یعنی خرید و فروش راحت‌تر برای همه
- ارتقای کارایی: بازار پرعمق‌تر، به قیمت‌های واقعی‌تر نزدیک‌تر است
برای مردم
- هدایت نقدینگی سرگردان به سمت بازار مولد
- بهره‌مندی از تخفیف ۲۰ درصدی عرضه اولیه
- آشنایی عملی با فضای سرمایه‌گذاری در بورس
شرایط خرید واحدهای صندوق دارایکم
نحوه خرید واحدهای ETF دولتی (دو روش)
روش اول: از طریق کد بورسی
اگر قبلاً در بورس فعالیت داشته‌اید یا کد بورسی دارید، فرآیند بسیار ساده است:
- وارد سامانه آنلاین کارگزاری خود شوید
- نماد «دارایکم» را جستجو کنید
- تعداد واحد مورد نظر را (بین ۱ تا ۲۰۰) انتخاب کنید
- سفارش خرید ثبت کنید
اگر هنوز کد بورسی ندارید، ابتدا باید در سامانه سجام (sejam.ir) ثبت‌نام کنید، احراز هویت حضوری انجام دهید و سپس نزد یک کارگزاری عضو شوید تا کد بورسی و دسترسی به پنل آنلاین دریافت کنید.
سامانه سجام چیست؟سجام مخفف «سامانه جامع اطلاعات مشتریان» است. این سامانه پایگاه مرکزی احراز هویت سرمایه‌گذاران در بازار سرمایه ایران است. آدرس آن sejam.ir بوده و ثبت‌نام در آن برای دریافت کد بورسی الزامی است.
روش دوم: از طریق کد ملی (بدون کد بورسی)
برای تسهیل دسترسی همگانی، افرادی که کد بورسی نداشتند می‌توانستند با مراجعه به یکی از بانک‌های تعیین‌شده یا درگاه‌های غیرحضوری، فقط با کد ملی پذیره‌نویسی کنند. بانک‌های مجاز عبارت بودند از:
- بانک ملی
- بانک مسکن
- بانک سپه
- بانک صادرات
- بانک تجارت
- بانک کشاورزی
- بانک رفاه کارگران
- شعب قرض‌الحسنه مهر ایران
نکتهبرای ثبت‌نام از طریق بانک نیاز داشتید به: نام و نام خانوادگی، شماره ملی، تاریخ تولد، نام پدر، کد پستی، شماره تلفن همراه و شماره شبای بانکی.
توجه مهمکسانی که از طریق کد ملی (روش دوم) پذیره‌نویسی کردند، برای امکان معامله واحدهای دارایکم در بورس، حتماً باید در سامانه سجام ثبت‌نام کرده و کد بورسی دریافت می‌کردند. بدون کد بورسی، امکان فروش واحدها وجود ندارد.
تفاوت ETF دولتی با صندوق سرمایه‌گذاری معمولی
شاید این سوال ذهنتان را درگیر کند که ETF دولتی با صندوق‌های سرمایه‌گذاری عادی چه فرقی دارد؟ جدول زیر این تفاوت‌ها را روشن می‌کند:
آیا ETF دولتی دیگری هم عرضه شد؟
بله. پس از موفقیت نسبی دارایکم، دولت دو ETF دیگر هم عرضه کرد:
- دارادوم (صندوق پالایش یکم): شامل سهام شرکت‌های پالایشی مثل پالایش نفت اصفهان، تهران، بندرعباس و تبریز
- ETF سوم (صندوق‌های فولاد و پتروشیمی): که روند واگذاری آن با تأخیر و تغییراتی همراه بود
درس مهم از ETF دولتیETF دولتی نشان داد که دولت می‌تواند با ابزارهای مالی نوین، هم منابع تأمین کند، هم بازار سرمایه را تعمیق بخشد و هم فرهنگ سرمایه‌گذاری را در جامعه ترویج دهد. اما موفقیت این طرح‌ها به شدت به شفافیت، قیمت‌گذاری عادلانه و مدیریت صحیح بستگی دارد.