وقتی فیسبوک در ژوئن ۲۰۱۹ از پروژه‌ای به نام لیبرا (Libra) رونمایی کرد، یک لرزه واقعی در دنیای مالی ایجاد شد. نه به خاطر فناوری آن، بلکه به این دلیل که برای اولین بار یک شرکت خصوصی با بیش از ۳ میلیارد کاربر، اعلام کرد می‌خواهد پول ملت‌ها را جایگزین کند. این مقاله کامل‌ترین بررسی فارسی زبان درباره ارز دیجیتال لیبرا، سرنوشت آن و درس‌هایی است که برای آینده پول دیجیتال به ما می‌دهد.
خلاصه سریعلیبرا یک استیبل‌کوین با پشتوانه سبدی از ارزهای فیات بود که توسط فیسبوک طراحی شد. این پروژه در دسامبر ۲۰۲۰ به «دییم (Diem)» تغییر نام داد و در ژانویه ۲۰۲۲ به دلیل فشار قانون‌گذاران رسماً تعطیل شد.
ارز دیجیتال لیبرا چیست؟ تعریف ساده برای مخاطب ایرانی
لیبرا یک ارز دیجیتال جهانی بود که فیسبوک (Meta) آن را با هدف فراهم کردن زیرساختی مالی برای میلیاردها انسان بدون حساب بانکی طراحی کرد. این پروژه از ابتدا خود را اینگونه معرفی کرد:
«یک ارز و زیرساخت مالی جهانی برای میلیاردها نفر»
برخلاف بیت‌کوین که قیمتی بسیار نوسانی دارد، لیبرا یک استیبل‌کوین بود؛ یعنی ارزش آن به سبدی از ارزهای معتبر جهانی مثل دلار، یورو، ین و پوند گره خورده بود تا قیمتش ثابت بماند.
تاریخچه لیبرا: از اعلام رسمی تا تعطیلی کامل
داستان لیبرا یکی از جالب‌ترین و درس‌آموزترین ماجراهای دنیای کریپتو است. برای درک بهتر، این مسیر را به صورت زمانی مرور می‌کنیم:
مهم: پروژه تعطیل شده استارز دیجیتال لیبرا/دییم در ژانویه ۲۰۲۲ به‌طور رسمی تعطیل شد. فشار مداوم قانون‌گذاران آمریکایی و اروپایی این پروژه را از پا درآورد. این ارز هرگز به‌صورت عمومی عرضه نشد.
چرا لیبرا این‌قدر جنجالی شد؟ تحلیل نیت واقعی فیسبوک
برای درک جنجال لیبرا، باید به اعداد فکر کنیم. در سال ۲۰۱۹، فیسبوک بیش از ۲.۷ میلیارد کاربر فعال داشت. اگر لیبرا عرضه می‌شد، یک شبه به بزرگ‌ترین «بانک» دنیا تبدیل می‌شد بدون هیچ نظارت مرکزی از سوی دولت‌ها.
این ترس واقعی بود: اگر مردم به جای دلار از لیبرا استفاده می‌کردند، قدرت بانک‌های مرکزی برای کنترل سیاست پولی از بین می‌رفت. وزیر خزانه‌داری آمریکا، وزیران اقتصاد آلمان و فرانسه همگی رسماً مخالفت کردند.
ویژگی‌های فنی لیبرا: چگونه کار می‌کرد؟
از نظر فنی، لیبرا یک پروژه بسیار پیشرفته بود. بیایید مهم‌ترین ویژگی‌های آن را بررسی کنیم:
۱. لیبرا یک استیبل‌کوین با پشتوانه سبد ارزی بود
برخلاف بیت‌کوین و اتریوم که قیمتی نوسانی دارند، لیبرا یک استیبل‌کوین بود. ارزش آن به سبدی از ارزهای فیات (دلار، یورو، ین ژاپن و پوند انگلیس) و اوراق بهادار دولتی کم‌ریسک گره خورده بود. این یعنی برخلاف تتر که فقط به دلار پشتیبانی می‌شود، لیبرا از یک سبد متنوع پشتیبانی می‌گرفت.
۲. بلاک‌چین اختصاصی با الگوریتم LibraBFT
لیبرا روی بلاک‌چین انحصاری خود اجرا می‌شد که از الگوریتم اجماع LibraBFT استفاده می‌کرد. این الگوریتم شباهت زیادی به اثبات سهام (PoS) داشت و برای تأیید هر تراکنش، نیاز به موافقت دو سوم از نودهای اعتبارسنج بود.
۳. زبان برنامه‌نویسی اختصاصی Move
تیم لیبرا یک زبان برنامه‌نویسی کاملاً جدید به نام Move طراحی کرد که برای نوشتن قراردادهای هوشمند ایمن‌تر بهینه شده بود. جالب اینجاست که Move بعدها توسط بلاک‌چین‌های دیگر مثل Aptos و Sui که توسط همان تیم سابق لیبرا ساخته شدند مورد استفاده قرار گرفت.
۴. سرعت بالا و کارمزد پایین
طبق وایت‌پیپر، شبکه لیبرا قادر به پردازش ۱۰۰۰ تراکنش در ثانیه بود و کارمزد تراکنش‌ها نزدیک به صفر اعلام شده بود. برای مقایسه، ویزا حدود ۲۴,۰۰۰ تراکنش در ثانیه پردازش می‌کند اما کارمزد بسیار بالاتری دارد.
۵. شبکه مجوزدار (Permissioned) در ابتدا
در فاز اول، شبکه لیبرا مجوزدار بود؛ یعنی فقط اعضای تأییدشده انجمن می‌توانستند نود اعتبارسنج داشته باشند. برنامه بلندمدت این بود که در نهایت به یک شبکه کاملاً غیرمتمرکز تبدیل شود، اما این مرحله هرگز محقق نشد.
هدف اصلی پروژه لیبرا: فراگیری مالی برای ۱.۷ میلیارد نفر
فیسبوک اعلام کرد که هدف اصلی لیبرا کمک به ۱.۷ میلیارد نفری است که در جهان به خدمات بانکی دسترسی ندارند. این افراد که اکثراً در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند، نمی‌توانند:
- حساب بانکی باز کنند
- پول را به خارج از کشور ارسال کنند بدون کارمزدهای سنگین
- از خدمات اعتباری استفاده کنند
- به بازارهای مالی جهانی دسترسی داشته باشند
ایده اصلی این بود: اگر کسی یک گوشی هوشمند و اینترنت داشته باشد، می‌تواند از لیبرا استفاده کند بدون نیاز به بانک، مدارک پیچیده یا آدرس ثابت.
مزایا و معایب لیبرا: بررسی صادقانه
مزایای پروژه لیبرا
- سرعت بالا: تراکنش‌ها در ثانیه انجام می‌شد در مقایسه با روزها در سیستم بانکی سنتی
- کارمزد پایین: مخصوصاً برای حواله‌های بین‌المللی که معمولاً ۵ تا ۱۰ درصد کارمزد دارند
- فراگیری مالی: دسترسی به خدمات مالی فقط با گوشی هوشمند
- ثبات قیمت: بودن استیبل‌کوین یعنی نگرانی از نوسان قیمت وجود نداشت
- تیم فنی قوی: نوشته شده توسط ۵۳ متخصص برجسته از استنفورد، MIT و هاروارد
معایب و چالش‌های لیبرا
- تمرکز قدرت: علی‌رغم ادعای استقلال، فیسبوک کنترل واقعی را در دست داشت
- نگرانی حریم خصوصی: فیسبوک سابقه بدی در حفاظت از داده کاربران داشت (رسوایی Cambridge Analytica)
- ریسک سیستمیک: یک ارز خصوصی با ۳ میلیارد کاربر می‌توانست ثبات مالی جهان را تهدید کند
- مقاومت قانونی: قانون‌گذاران آمریکا و اروپا اجازه فعالیت ندادند
- خروج شرکای بزرگ: ویزا، مسترکارت، پی‌پال و ای‌بی انجمن را ترک کردند
نکته کلیدی برای سرمایهگذارلیبرا/دییم به عنوان استیبل‌کوین طراحی شده بود و ابزار سرمایه‌گذاری نبود. قیمت آن ثابت بود و سود سرمایه‌ای نداشت. فریب پروژه‌هایی که ادعا می‌کنند لیبرا را به اهدا می‌دهند را نخورید همه آن‌ها کلاهبرداری هستند.
لیبرا در مقابل سایر استیبل‌کوین‌ها: چه تفاوتی داشت؟
تیم رویایی پشت وایت‌پیپر لیبرا
وایت‌پیپر لیبرا توسط ۵۳ نفر از برجسته‌ترین متخصصان دنیا نوشته شد. این تیم را می‌توان بدون اغراق «رویایی‌ترین تیم» در تاریخ پروژه‌های بلاک‌چین نامید. برخی از اعضای کلیدی عبارت بودند از:
- کریستین کاتالینی: استاد برجسته MIT و اولین محقق اقتصاد ارزهای دیجیتال در دانشگاه هاروارد
- بن مورر: مهندس ارشد فیسبوک و طراح اصلی زبان برنامه‌نویسی Move
- جورج دنزیس: متخصص رمزنگاری و حریم خصوصی، محقق فیسبوک
- فرانسیس گاریلو: متخصص هوش مصنوعی و زبان ماشین با سابقه کار در Swisscom و Skymind.ai
- رامنیک آرورا: فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد کامپیوتر از استنفورد و تحلیلگر استراتژی سرمایه‌گذاری
اعضای انجمن لیبرا: شرکت‌هایی که ماندند و رفتند
انجمن لیبرا در ابتدا ۲۸ عضو مؤسس داشت که قرار بود به بیش از ۱۰۰ عضو برسد. هر عضو باید حداقل ۱۰ میلیون دلار وثیقه پرداخت می‌کرد تا نود اعتبارسنج داشته باشد.
خروج غول‌های پرداختویزا، مسترکارت، پی‌پال و ای‌بی در پاییز ۲۰۱۹ از انجمن لیبرا خارج شدند. دلیل اصلی: ترس از جریمه‌های قانونی از سوی دولت آمریکا. این خروج ضربه سنگینی به اعتبار پروژه بود.
اعضایی که در انجمن ماندند شامل شرکت‌هایی از حوزه‌های مختلف بودند:
- حوزه کریپتو: Coinbase، Xapo، Anchorage
- حوزه حمل‌ونقل: Uber، Lyft
- حوزه موسیقی و سرگرمی: Spotify
- حوزه فناوری: Farfetch، Iliad
- حوزه اجتماعی: Women’s World Banking، Kiva
کیف پول Novi: رابط کاربری لیبرا
فیسبوک کیف پول دیجیتالی Novi را به عنوان رابط اصلی کاربر برای لیبرا طراحی کرد. ویژگی‌های کلیدی این کیف پول:
- نگهداری و مدیریت دییم برای کاربران
- یکپارچه‌سازی با واتس‌اپ، فیسبوک مسنجر و اینستاگرام
- تبدیل خودکار پول فیات به دییم پس از واریز
- رعایت سیاست‌های ضد پول‌شویی (AML) و احراز هویت مشتری (KYC)
در اکتبر ۲۰۲۱، Novi مرحله آزمایشی محدودی را با استیبل‌کوین Paxos (نه خود دییم) آغاز کرد، اما این آزمایش کوتاه بود.
لیبرا به دییم تغییر نام داد؛ چرا؟
در دسامبر ۲۰۲۰، انجمن لیبرا به سه دلیل اصلی نام خود را به دییم (Diem) تغییر داد:
- فاصله گرفتن از فیسبوک: نام لیبرا به‌شدت با فیسبوک و اسکندال‌های آن گره خورده بود
- نشان دادن استقلال: برای متقاعد کردن قانون‌گذاران که این یک پروژه مستقل است
- تغییر مدل: از یک استیبل‌کوین چندارزی به چند استیبل‌کوین تک‌ارزی (یک دییم برای هر ارز)
«دییم» در لاتین به معنای «روز» است و ضمنی از «آغاز جدید» داشت، اما این تغییر نام نتوانست مسیر پروژه را عوض کند.
چرا لیبرا/دییم شکست خورد؟ تحلیل عمیق‌تر
شکست دییم صرفاً به دلیل مخالفت دولت‌ها نبود. چند عامل اساسی‌تر نیز نقش داشتند:
- زمان‌بندی نادرست: پروژه قبل از اینکه چارچوب قانونی برای ارزهای دیجیتال در جهان شکل بگیرد، معرفی شد
- از دست دادن اعتماد: رسوایی داده Cambridge Analytica باعث شد قانون‌گذاران به فیسبوک اعتماد نکنند
- رقبای دولتی: ظهور پروژه‌های CBDC (ارز دیجیتال بانک مرکزی) توسط دولت‌ها نیاز به لیبرا را کمتر کرد
- فشار داخلی: حتی برخی مدیران فیسبوک نسبت به این پروژه تردید داشتند
میراث لیبرا برای آیندهاگرچه لیبرا شکست خورد، میراث آن ادامه دارد: زبان برنامه‌نویسی Move اکنون در بلاک‌چین‌های Aptos و Sui زنده است. همچنین بحث لیبرا باعث شد دولت‌ها برنامه‌های CBDC خود را جدی‌تر دنبال کنند.
نظرات بزرگان کریپتو درباره لیبرا
جاستین سان (مدیر ترون):
«فیسبوک و لیبرا. من احساس می‌کنم حجم زیادی از FOMO و روند صعودی برای بازار ارزهای دیجیتال در راه است.»جوزف لوبین (از هم‌بنیانگذاران اتریوم):
«من مطمئن نیستم که فیسبوک بتواند همه لازمه‌های غیرمتمرکز بودن را برآورده کند، اما فکر می‌کنم پروژه لیبرا یک قدم بسیار خوب برای مردم در جهت کنترل بیشتر بر روی دارایی‌ها و هویتشان باشد.»
جمع‌بندی: درس‌های لیبرا برای دنیای کریپتو
لیبرا/دییم جاه‌طلبانه‌ترین پروژه ارز دیجیتال در تاریخ بود. فناوری آن پیشرفته، تیم آن استثنایی و هدفش انسانی بود اما یک اشتباه استراتژیک مرگبار داشت: دست کم گرفتن قدرت دولت‌ها و قانون‌گذاران.
این پروژه به ما نشان داد که در دنیای مالی، فناوری به تنهایی کافی نیست. هر پروژه‌ای که می‌خواهد به مقیاس جهانی برسد، باید با نظام مالی موجود همراه شود، نه آن را تهدید کند. میراث واقعی لیبرا در پروژه‌های Aptos و Sui زنده است که از زبان Move آن استفاده می‌کنند.
هشدار درباره کلاهبرداریپروژههایی مانند «UP Libera» یا هر سایتی که ادعا کند در ازای ثبت‌نام لیبرا/دییم هدیه می‌دهد، ۱۰۰٪ کلاهبرداری هستند. پروژه اصلی در ژانویه ۲۰۲۲ تعطیل شد و هیچ ارز دیجیتال فعالی با این نام وجود ندارد.