هر بار که قیمت‌ها در یک شب سر به فلک می‌کشند و ارزش پول در جیب مردم آب می‌شود، همین یک سؤال ساده در ذهن خیلی‌ها تکرار می‌شود: چرا باید تنها یک نهاد، یعنی دولت، اختیار کامل چاپ و کنترل پول ما را در دست داشته باشد؟ نزدیک به نیم قرن پیش، یکی از تأثیرگذارترین اقتصاددانان قرن بیستم همین سؤال را با جدیت تمام مطرح کرد و پاسخی داد که هنوز هم بحث‌برانگیز است. فردریش فون هایک در کتاب خصوصی‌سازی پول پیشنهاد می‌دهد که انحصار دولتی پول برچیده شود و اجازه داده شود بانک‌ها و مؤسسات خصوصی، پول خودشان را منتشر کنند و در یک بازار رقابتی واقعی با یکدیگر بسنجند. در این مقاله، نه‌تنها این کتاب را به‌طور کامل مرور می‌کنیم، بلکه نشان می‌دهیم چرا این ایده‌ی به‌ظاهر عجیب، امروز در قالب بیت‌کوین و استیبل‌کوین‌ها دوباره زنده شده است.
فردریش فون هایک کیست و چرا حرفش وزن دارد؟
فردریش آگوست فون هایک، اقتصاددان و فیلسوف سیاسی اتریشی-بریتانیایی، یکی از چهره‌های اصلی «مکتب اقتصاد اتریشی» و از منتقدان سرسخت برنامه‌ریزی متمرکز اقتصادی بود. او در سال ۱۹۷۴ برنده جایزه نوبل اقتصاد شد و همین جایزه بود که توجه جهانی را به دیدگاه‌های رادیکال او درباره پول جلب کرد. کتاب خصوصی‌سازی پول (با نام اصلی The Denationalisation of Money) نخستین‌بار در سال ۱۹۷۶ توسط مؤسسه امور اقتصادی (IEA) منتشر شد و دو سال بعد، هایک نسخه بازنگری‌شده و مفصل‌تری از آن با عنوان «استدلال اصلاح‌شده» ارائه داد. نکته مهم این است که این کتاب صرفاً یک جزوه سیاسی نیست؛ بلکه محصول یک عمر تفکر هایک درباره نظم‌های خودجوش بازار و نقش دانش پراکنده در اقتصاد است.
کتاب خصوصی‌سازی پول دقیقاً درباره چیست؟
هسته اصلی این کتاب یک پرسش ساده اما براندازنده است: اگر رقابت در تولید نان، خودرو و پارچه باعث بهبود کیفیت آن‌ها می‌شود، چرا باید تولید «پول» از این قاعده مستثنا باشد؟ هایک معتقد است انحصار دولتی پول، نه یک ضرورت طبیعی اقتصاد بلکه یک امتیاز تاریخی است که حاکمان برای خودشان تصاحب کرده‌اند؛ امتیازی که نتیجه‌اش تورم مزمن، بی‌ثباتی و چرخه‌های رونق و رکود بوده است. او در این کتاب کوتاه اما فشرده، هم ریشه‌های تاریخی این انحصار را می‌کاود، هم راهکاری عملی برای برچیدن آن پیشنهاد می‌دهد: صدور مجوز به بانک‌ها و مؤسسات خصوصی برای انتشار پول خودشان، بدون وابستگی به هیچ ارز ملی.
این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟
- علاقه‌مندان به اقتصاد کلان که می‌خواهند ریشه واقعی تورم را از زبان یک اقتصاددان برنده نوبل بفهمند.
- سرمایه‌گذاران و فعالان بازار ارزهای دیجیتال که می‌خواهند بدانند چرا بیت‌کوین و استیبل‌کوین‌ها را «فرزندان فکری هایک» می‌نامند.
- دانشجویان اقتصاد و علاقه‌مندان به مکتب اتریشی که به دنبال منبعی دست‌اول و قابل استناد هستند.
- هرکسی که از افت مداوم قدرت خرید پول ملی خسته شده و می‌خواهد راه‌حل‌های جایگزین را بشناسد.
ایده اصلی کتاب: چرا انحصار دولتی، ریشه تورم است؟
تورم فقط یک عدد آماری نیست؛ به گفته هایک، تورم نوعی بازتوزیع پنهان و ناعادلانه ثروت بین قرض‌دهنده و قرض‌گیرنده است، بدون آنکه هیچ ارزش واقعی تولید شود. در این میان، تنها بازنده اصلی، منابع اقتصادی جامعه است که به‌جای رشد بهره‌ور، در مسیر جبران خسارت‌های تورمی هدر می‌رود. مشکل بزرگ‌تر اما تلاش دولت‌ها برای «مدیریت» و دستکاری نرخ تورم است؛ کاری که هایک آن را به بازی کردن یک کودک با سوزن و بادکنک تشبیه می‌کند: فرقی نمی‌کند سوزن آرام وارد شود یا ناگهانی، نتیجه نهایی همیشه یکی است.
نکته کلیدی کتاباز دید هایک، تورم هرگز محصول جانبی یک اقتصاد سالم نیست؛ بلکه ابزاری است که دولت‌ها آگاهانه برای تأمین مالی خود و کنترل غیرمستقیم جامعه از آن استفاده می‌کنند.
راه‌حل هایک: رقابت آزاد ارزها به‌جای انحصار دولتی
هایک به‌جای اصلاحات مقطعی، یک تغییر ساختاری بنیادین پیشنهاد می‌دهد: تدوین یک چارچوب قانونی که در آن، پول از انحصار دولت خارج شود و به دست بخش خصوصی بیفتد. در این مدل، شرکت‌های مختلف مجاز خواهند بود پول خودشان را منتشر کنند و مردم آزادانه انتخاب می‌کنند کدام پول را نگه دارند. نتیجه طبیعی چنین بازاری این است که پول‌های بی‌ثبات و تورمی به‌مرور از دور خارج می‌شوند و پول‌هایی که ارزش خود را در طول زمان حفظ می‌کنند، برنده میدان می‌شوند؛ دقیقاً همان منطقی که در هر بازار رقابتی سالم دیگری هم جاری است.
گام نخست: آزادسازی پول بین کشورهای همسایه
هایک پیشنهاد می‌کند کشورهایی که بازار و مرز مشترک دارند، ابتدا توافق کنند که ارز یکدیگر را بدون مانع قانونی در قلمرو خود بپذیرند. چنین توافقی مسیر را برای شرکت‌ها، بانک‌ها و حتی افراد عادی هموار می‌کند تا از قید انحصار یک ارز واحد در یک قلمرو رها شوند و رقابت واقعی شکل بگیرد.
موانع جدی این توافق کدام‌اند؟
با این حال، خود هایک هم منکر پیچیدگی‌های این مسیر نیست. مهم‌ترین چالش‌های این طرح را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:
- حساسیت‌های ملی و تاریخی: کشورهایی که پیشینه رقابت یا حتی درگیری با یکدیگر دارند، به‌سختی زیر بار پذیرش ارز طرف مقابل می‌روند؛ چون آن را یا نوعی تسلیم می‌بینند یا نوعی تحمیل.
- فقدان تضمین مدیریتی: هیچ کشوری حاضر نیست مسئولیت مدیریت یک ارز مشترکِ آزمایش‌نشده را بر عهده بگیرد، چون ریسک شکست آن به گردن خودش خواهد افتاد.
- عدم تقارن اقتصادی: کشوری با اقتصاد ضعیف از این توافق سود می‌برد، اما همین توافق می‌تواند برای کشوری با اقتصاد قوی‌تر، نوعی عقب‌گرد نسبی باشد.
چرا هنوز هیچ دولتی این کار را انجام نداده است؟
پاسخ ساده‌تر از آن است که فکرش را می‌کنیم: کمبود آگاهی عمومی. مردم، رسانه‌ها و حتی بسیاری از اقتصاددانان، مفهوم «پول» را آن‌قدر با «دولت» گره زده‌اند که تصور جدایی این دو، غیرممکن به نظر می‌رسد. در حالی که هیچ دولتی تا امروز نتوانسته راهکاری واقعی برای مهار پایدار تورم ارائه دهد. هایک تأکید می‌کند تا زمانی که این آگاهی در جامعه شکل نگیرد، نیازی برای تغییر احساس نخواهد شد و چرخه تورم و رکود ادامه پیدا می‌کند.
ریشه‌های تاریخی اسارت پول به دست دولت‌ها
برای فهم بهتر این ایده، باید چند قرن به عقب برگردیم؛ زمانی که اقتصاد با سکه‌های طلا، نقره و مس می‌چرخید. هایک نشان می‌دهد که کنترل پول از ابتدا امتیازی طبیعی نبود، بلکه پادشاهان با تکیه بر روایت‌های «سلطنت الهی»، حق ضرب سکه را برای خود مصادره کردند. مردم عادی، در فقر و ناآگاهی، نه توان و نه انگیزه‌ای برای مقابله با این انحصار داشتند. همین انحصار، ریشه بسیاری از جنگ‌ها و سرکوب‌های تاریخی بود؛ چرا که هر کس بیرون از این چارچوب پولی حرکت می‌کرد، تهدیدی برای منبع قدرت حاکمان به شمار می‌رفت.
پول کاغذی؛ ابزاری آسان برای ثروت‌اندوزی حاکمان
ضرب سکه کار پرهزینه و کندی بود، اما ظهور پول کاغذی همه‌چیز را تغییر داد. حاکمان دیگر محدود به مقدار فلز گران‌بها نبودند؛ می‌توانستند به‌سادگی هر چقدر که می‌خواستند کاغذ چاپ کنند. نکته جالب اینجاست که این برگه‌ها در ابتدا هیچ ارزش ذاتی نداشتند؛ آن‌ها را به‌عنوان «رسید» در ازای سکه‌هایی که هرگز واقعاً پرداخت نمی‌شد به مردم دادند و به‌مرور، اعتماد عمومی جای پشتوانه واقعی را گرفت.
تورم‌گراها اشتباه می‌کنند: تورم هرگز ضامن پیشرفت نبوده است
برخی اقتصاددانان مدعی‌اند تورم ملایم، محرک رشد اقتصادی است. هایک با استناد به شواهد تاریخی این ادعا را رد می‌کند: سریع‌ترین دوره‌های رشد اقتصادی جوامع انسانی، دقیقاً دوره‌هایی بوده‌اند که قیمت‌ها برای نزدیک به دو قرن تقریباً ثابت مانده‌اند؛ نمونه بارز آن، دوره‌های خاصی از تاریخ اقتصادی انگلستان و آمریکا است. این واقعیت، ادعای «تورم مفید» را زیر سؤال جدی می‌برد.
پول واقعاً چیست؟ فراتر از یک اسکناس دولتی
یکی از عمیق‌ترین بخش‌های کتاب، بازتعریف مفهوم «پول» است. هایک نشان می‌دهد که در طول تاریخ، چیزهای بسیار متفاوتی نقش پول را بازی کرده‌اند؛ از صدف‌های نایاب گرفته تا سیگار در زندان، از تکه‌سنگ در جزایر دورافتاده گرفته تا کاغذی که تنها به‌واسطه یک امضای معتبر ارزش پیدا می‌کند. نتیجه‌گیری او روشن است: پول محدود به دولت‌ها نیست؛ هر چیزی که بتواند ارزشی پایدار و قابل‌اعتماد حمل کند، می‌تواند نقش پول را ایفا کند.
افسانه «وجه رایج مملکت»
وقتی مردم می‌گویند فلان پول «وجه رایج مملکت» است، گویی عبارتی جادویی همه پول‌های دیگر را بی‌اعتبار می‌کند. اما از نظر قانونی، وجه رایج فقط یعنی «وسیله‌ای برای پرداخت بدهی». به بیان دیگر، هر سندی که بتواند بدهی شما را تسویه کند، از نظر منطقی می‌تواند پول محسوب شود؛ دولت‌ها اما با تبدیل‌شدن به یک انحصارگر، مردم را مجبور به استفاده از پول واحد خودشان می‌کنند.
چهار کاربرد اصلی پول از دیدگاه هایک
برای فهم عمیق‌تر خصوصی‌سازی پول، باید بدانیم مردم دقیقاً پول را در چه مسیرهایی به کار می‌گیرند. هایک این کاربردها را در چهار دسته تحلیل می‌کند:
۱. خرید و پرداخت نقدی
در این کاربرد، آنچه اهمیت دارد ثبات ارزش پول است، نه رقم چاپ‌شده روی آن. ارزش واقعی یک واحد پولی به این بستگی دارد که با آن مقدار، چه میزان از نیازهای واقعی شما پاسخ داده می‌شود.
۲. پس‌انداز کردن
مردم یا برای مصارف آینده پس‌انداز می‌کنند (که باید همان ارزی باشد که معمولاً خرج می‌کنند) یا با هدف سرمایه‌گذاری (که در این حالت، انتخاب ارزی با پتانسیل رشد ارزش، اولویت دارد).
۳. استاندارد پرداخت بدهی
در رابطه قرض‌دهنده و قرض‌گیرنده، منافع دو طرف معمولاً در تضاد است؛ اما در نظام رقابتی پول، هر دو طرف در بلندمدت از ثبات ارزش سود می‌برند.
۴. معیار سنجش ارزش کالاها و خدمات
پول ملی طی دویست سال گذشته هرگز واقعاً باثبات نبوده است، اما مردم دیرتر از آنچه فکر می‌کنند متوجه این کاهش ارزش پنهان می‌شوند. رقابت آزاد ارزها می‌تواند به‌مرور، ثباتی واقعی‌تر از آنچه امروز «ارز ملی» ادعا می‌کند، ایجاد کند.
تلاش‌های تاریخی ناکام برای پول خصوصی و بانکداری آزاد
ایده پول خصوصی، اختراع امروز نیست. بازرگانان قرون گذشته با تأسیس بانک‌های خصوصی تلاش کردند در کنار پول دولتی، ارزهای خودشان را رواج دهند؛ اما به‌سرعت با سرکوب دولتی مواجه شدند. درس تلخ این ماجرا این بود که تاجران یاد گرفتند به‌جای مقابله با پول دولتی، از آن استفاده کنند و دولت‌ها هم یاد گرفتند مجوز فعالیت بانکی را فقط به بانک‌هایی بدهند که از ارز رسمی حمایت می‌کنند. حتی پس از فروپاشی استاندارد طلا، دولت‌ها با ابداع مفهوم «وجه رایج قانونی»، بار دیگر انحصار خود را تثبیت کردند.
بانک‌ها؛ دومین سد دفاعی از پول ملی
حتی اگر همین امروز اراده سیاسی برای خصوصی‌سازی پول شکل بگیرد، بانک‌ها به‌عنوان یک نیروی محافظه‌کار، مقاومت جدی نشان خواهند داد؛ چون تغییر زیرساخت‌های موجود، هزینه‌بر و پرریسک است. به باور هایک، تنها راه عبور از این مانع، ظهور نسل تازه‌ای از بانکداران است که با ذهنیتی باز، آماده پذیرش نظام‌های پولی جدید باشند.
آیا بازگشت به استاندارد طلا راه‌حل بهتری است؟
گروهی از اقتصاددانان که نه خواهان برچیدن کامل پول ملی هستند و نه از وضع موجود راضی‌اند، بازگشت به استاندارد طلا را پیشنهاد می‌دهند. اما استاندارد طلا هم مشکلات خاص خودش (محدودیت عرضه، وابستگی به کشف معادن، عدم انعطاف در بحران‌ها) را دارد و به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ کاملی برای بحران تورم مزمن باشد.
| ویژگی | پول دولتی (فعلی) | استاندارد طلا | پول خصوصی رقابتی (پیشنهاد هایک) |
|---|---|---|---|
| کنترل عرضه | در اختیار دولت و بانک مرکزی | وابسته به ذخایر طلا | وابسته به رقابت بازار و اعتماد مردم |
| ریسک تورم | بالا و قابل دستکاری | پایین اما غیرمنعطف | در تئوری پایین (رقابت، ناکارآمدها را حذف می‌کند) |
| انعطاف در بحران | بالا (چاپ پول آسان) | پایین | وابسته به سیاست هر مؤسسه ناشر |
| پذیرش عمومی امروز | اجباری (وجه رایج قانونی) | محدود و تاریخی | داوطلبانه و در حال شکل‌گیری (مشابه کریپتو) |
نقدهایی که بر ایده هایک وارد است
هیچ نظریه اقتصادی بدون منتقد باقی نمانده و کتاب خصوصی‌سازی پول هم از این قاعده مستثنا نیست. اقتصاددان اتریشی لارنس وایت به این فرض هایک انتقاد دارد که بازار لزوماً به‌سمت باثبات‌ترین ارزها همگرا خواهد شد. دیوید هاوارد نیز در نقدی که در سال ۱۹۷۷ منتشر شد، اشاره می‌کند که هایک توضیح نمی‌دهد نظام‌های پولی موجود چگونه برای پاسخ به نیازهای واقعی اقتصادی تکامل یافته‌اند؛ و حتی هشدار می‌دهد که رقابت آزاد ارزها می‌تواند در نهایت به شکل‌گیری یک انحصار تازه منجر شود، نه پایان انحصار.
دیدگاه منتقدانبرخی اقتصاددانان معتقدند که نظام‌های پولی فعلی، محصول تکامل تاریخی برای پاسخ‌گویی به نیازهای واقعی اقتصادند و رقابت کامل ارزها می‌تواند در عمل به‌جای ثبات، بی‌ثباتی بیشتری ایجاد کند.
ارزهای دیجیتال؛ تجلی رویای هایک در قرن بیست‌ویکم
هایک زمانی از خصوصی‌سازی پول سخن می‌گفت که هنوز اثری از فناوری بلاک‌چین و ارزهای دیجیتال نبود. با این حال، ایده‌ی او درباره‌ی رقابت میان پول‌های خصوصی امروز در دنیای ارزهای دیجیتال جان گرفته است. بیت‌کوین، به‌عنوان نخستین ارز دیجیتال غیرمتمرکز، نمونه‌ای از پولی است که بیرون از کنترل دولت‌ها فعالیت می‌کند. هرچند نوسان‌های شدید قیمتی آن باعث شده برای استفاده روزمره مناسب نباشد، اما راه را برای شکل‌گیری نسل تازه‌ای از پول‌های دیجیتال باز کرد. برای آشنایی بیشتر با مراحل خرید این ارز در کشورمان می‌توانید راهنمای آموزش خرید بیت کوین در ایران به صورت گام به گام را مطالعه کنید.
در این میان، استیبل‌کوین‌ها مانند USDT و USDC تلاش می‌کنند ارزش خود را به دلار یا دارایی‌های باثبات دیگر گره بزنند. آن‌ها با هدف ایجاد شفافیت در ذخایر و ثبات نسبی طراحی شده‌اند و بیش از هر چیز، شباهت زیادی به ایده‌ی هایک دارند. طبق تحلیل بانک مرکزی اروپا، تمرکززدایی از پول در بیت‌کوین ریشه‌های نظری خود را از همین کتاب گرفته است، هرچند برخی فیلسوفان سیاسی معتقدند تفاوت‌های مهمی هم میان دیدگاه هایک و ارزهای دیجیتال وجود دارد؛ چرا که تمرکززدایی در کریپتو، گامی فراتر از چیزی است که هایک تصور می‌کرد. اگر به دنبال یادگیری اصول ورود به این حوزه هستید، می‌توانید مقاله‌ی آموزش ارز دیجیتال و نحوه سرمایه‌گذاری را مطالعه کنید.
البته تجربه‌هایی مثل سقوط TerraUSD در سال ۲۰۲۲ نشان داد که فقط داشتن ایده کافی نیست؛ اجرای درست، مدیریت شفاف و چارچوب نظارتی هوشمند نیز ضروری‌اند. چنین شکست‌هایی، رد ایده‌ی پول خصوصی نیست، بلکه یادآوری می‌کند که برای موفقیت پایدار ارزهای دیجیتال، اعتماد عمومی و نظارت کارآمد نقش اساسی دارند. جالب اینجاست که برخی اقتصاددانان معتقدند بیت‌کوین به‌دلیل نوسان شدید و پذیرش نه‌چندان همگانی، هنوز در معرض همان ریسکی است که هایک درباره «اقدام جمعی» هشدار می‌داد؛ یعنی در بحران‌های شدید، بدون یک نهاد پشتیبان مانند بانک مرکزی، اعتماد به آن می‌تواند به‌یکباره فروبپاشد.
هشدار ریسکنوسان شدید قیمتی ارزهای دیجیتال و شکست تجربه‌هایی مانند TerraUSD یادآوری می‌کند که پول خصوصی بدون نظارت و شفافیت کافی، می‌تواند ریسک‌های بزرگی برای سرمایه‌گذار معمولی ایجاد کند.
| معیار | ایده هایک (پول خصوصی رقابتی) | بیت‌کوین | استیبل‌کوین |
|---|---|---|---|
| ناشر | بانک‌ها و مؤسسات خصوصی | شبکه غیرمتمرکز بدون ناشر مرکزی | شرکت خصوصی با ذخایر دارایی |
| هدف اصلی | رقابت برای ثبات ارزش | استقلال کامل از دولت‌ها | ثبات از طریق وابستگی به دارایی مرجع |
| ثبات قیمتی | در تئوری، بالا (نتیجه رقابت) | پایین (نوسان شدید) | بالا (در شرایط عادی بازار) |
| نظارت و شفافیت | وابسته به قانون‌گذاری مؤسسه ناشر | غیرمتمرکز و بدون نظارت مرکزی | وابسته به شفافیت ذخایر شرکت ناشر |
چگونه از ایده‌های این کتاب در زندگی مالی خود استفاده کنیم؟
خواندن این کتاب فقط یک تمرین فکری نیست؛ می‌تواند نگاه شما به پول و دارایی را عملاً تغییر دهد. چند کاربرد ملموس این ایده‌ها در زندگی روزمره:
- تنوع‌بخشی به دارایی‌ها: به‌جای نگه‌داشتن تمام پس‌انداز در یک ارز واحد، بخشی از سرمایه را در دارایی‌های باثبات‌تر (طلا، ارزهای معتبر خارجی یا استیبل‌کوین‌ها) نگه دارید تا در برابر تورم ملی مقاوم‌تر باشید.
- درک واقعی از افت قدرت خرید: به‌جای تمرکز صرف بر رشد اسمی درآمد یا سرمایه، همیشه بازده واقعی (پس از کسر تورم) را محاسبه کنید.
- سواد کریپتو را جدی بگیرید: فارغ از نوسانات کوتاه‌مدت، فهم منطق پشت ارزهای دیجیتال به شما کمک می‌کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری در سرمایه‌گذاری بگیرید.
- ریسک تمرکز را بشناسید: همان‌طور که هایک هشدار می‌داد انحصار پول خطرناک است، تمرکز تمام سرمایه در یک دارایی یا یک ارز هم برای پرتفوی شخصی شما ریسک‌آفرین است.
- نگاه نقادانه به سیاست‌های پولی داشته باشید: وقتی دولت‌ها از افزایش نقدینگی یا کاهش ارزش پول ملی سخن می‌گویند، بدانید این تصمیمات مستقیماً روی قدرت خرید شما اثر می‌گذارد.
جمع‌بندی کاربردیمهمترین درس این کتاب برای زندگی روزمره این است: هیچ ارزی، حتی ارز ملی خودتان، را نباید بدون چون‌وچرا و بدون برنامه تنوع‌بخشی، تنها تکیه‌گاه دارایی‌تان قرار دهید.
جمع‌بندی نهایی: آیا خصوصی‌سازی پول واقع‌بینانه است؟
فردریش فون هایک در کتاب خصوصی‌سازی پول، نه‌تنها ریشه‌های تاریخی انحصار دولتی پول را برملا می‌کند، بلکه ثابت می‌کند این انحصار یک قانون طبیعی اقتصاد نیست؛ بلکه محصول تاریخ قدرت است. راه‌حل او، یعنی رقابت آزاد ارزها، شاید در دهه هفتاد میلادی خیالی به نظر می‌رسید، اما امروز در قامت بیت‌کوین، استیبل‌کوین‌ها و ده‌ها پروژه بلاک‌چینی دیگر، در حال آزمایش شدن است. البته این مسیر بدون خطر نیست؛ شکست‌هایی مثل TerraUSD نشان می‌دهند که «آزادی از دولت» به‌تنهایی کافی نیست و باید با شفافیت، اعتماد و مدیریت درست همراه شود. با این حال، آنچه مسلم است این است که گفتمان هایک، دیگر یک نظریه حاشیه‌ای نیست؛ بلکه چارچوبی است که میلیون‌ها نفر امروز با آن، آینده پول را می‌سازند.
برای مطالعه‌ی متن اصلی و رجوع دقیق به فصل‌ها و استدلال‌های هایک، می‌توانید به نسخه‌ی PDF زبان اصلی کتاب «The Denationalisation of Money» مراجعه کنید.
PDF Denationalisation of Money
نظر شما چیست؟
فکر می‌کنید در دنیای واقعی امروز، جایی که جریان‌ها و اهالی قدرت حضور دارند، امکان آزادسازی کامل پول ملی در چند سال آینده وجود دارد؟ یا ارزهای دیجیتال همان راه میانبری هستند که هایک هرگز فرصت دیدنش را نداشت؟
